१२ कक्षा पास गरेपछि नेपाल छोड्नु नै सफलताको चिनारी हो ? “मेरो छोरा–छोरी विदेशमा छन्” भन्ने गर्व कहिलेसम्म ?

“मेरो छोरा अमेरिका छ ।”
“छोरी अस्ट्रेलिया गएकी छ ।”
“मेरो भाइ क्यानाडामा पढ्दैछ ।”

आजकल यी वाक्यहरू सामान्यजस्तै लाग्छन् । कतिपय घरमा त छोराछोरी विदेश गएको खबर उपलब्धि सुनाएझैँ सुनाइन्छ । आफन्त भेट्दा पढाइ कस्तो छ भनेर सोध्नुअघि नै “कहाँ जाने तयारी गर्दैछौ ?” भन्ने प्रश्न आउँछ । अनि १२ कक्षा पास गरेको एउटा युवा आफ्नो भविष्य नेपालमा खोज्नुभन्दा विदेश जाने तयारीमा लाग्छ ।

तर प्रश्न यहाँबाट सुरु हुन्छ—हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई विदेश पठाउन पाउँदा किन गर्व गर्छौँ ?
के विदेश जानु नै सफलताको अन्तिम प्रमाण हो ?
कि हामीले आफ्नै देशमा उनीहरूको भविष्य देख्न छाडिसकेका छौँ ?

१२ कक्षा पास गरेपछि देशमा बस्ने सोच किन कमजोर हुँदैछ ? एउटा विद्यार्थी बाल्यकालदेखि पढ्छ । विद्यालय जान्छ, परीक्षा दिन्छ, कक्षा चढ्छ र अन्ततः १२ कक्षा पास गर्छ । त्यसपछि उसले आफ्नो भविष्यबारे सोच्न थाल्छ । तर उसले नेपालमा के देख्छ ? सीमित रोजगारी, धेरै प्रतिस्पर्धा, काम पाए पनि आम्दानी र अवसरप्रति असन्तुष्टि, क्षमताअनुसारको काम पाउन कठिनाइ, व्यवसाय सुरु गर्न अनेकौँ झन्झट, र सबैभन्दा ठूलो कुरा—भविष्यप्रतिको अनिश्चितता । त्यसैले विदेश उसको सपना मात्र बन्दैन, विकल्प पनि बन्छ । त्यसैले एउटा युवालाई मात्र दोष दिएर हामी उम्किन सक्दैनौँ । उसले विदेश रोजेको हो, तर उसलाई विदेश रोज्न बाध्य बनाउने वातावरण कसले बनायो ?

आमाबुबा पनि किन खुसी हुन्छन् ? यो प्रश्न अझ गहिरो छ । आमाले छोरालाई जन्माउँदा विदेश जाओस् भनेर सपना देखेकी हुँदैनन् । बाबुले छोरी हुर्काउँदा एक दिन एयरपोर्टमा बिदाइ गर्नुपर्छ भनेर सोचेर हुर्काएका हुँदैनन् । तर जब छोराछोरी विदेश जाने कुरा गर्छन्, आमाबुबा भन्छन्, “जा, राम्रोसँग पढ्नु ।” “मेहनत गर्नु ।” “हाम्रो चिन्ता नगर ।” किन ? किनकि उनीहरू आफ्ना सन्तानलाई आफूले भन्दा राम्रो जीवन दिन चाहन्छन् ।

छोराछोरी विदेश गएपछि पैसा कमाउलान्, राम्रो घर बनाउलान्, परिवारको आर्थिक अवस्था सुधारिएला भन्ने आशा हुन्छ । त्यसैले एयरपोर्टमा छोरालाई बिदाइ गर्दा आमाको आँखामा आँसु हुन्छ, तर मनभित्र एउटा सानो सन्तोष पनि हुन्छ—“मेरो बच्चाको भविष्य त राम्रो होला ।”

बाबु बाहिरबाट बलियो देखिन्छन् । तर विमान उडेर आँखाबाट ओझेल भएपछि उनीहरू पनि त्यही आकाशतिर हेरेर सोचिरहेका हुन्छन् होला—“अब मेरो बच्चा टाढाको देशमा एक्लै कसरी बस्ला ?”

तर विदेश गएको सफलताको पछाडि अर्को कथा पनि हुन्छ । हामी सामाजिक सञ्जालमा विदेशका सुन्दर फोटो देख्छौँ—ठूला भवन, महँगा गाडी, नयाँ लुगा, घुमघाम, हातमा कफी । तर फोटोको फ्रेमबाहिर पनि एउटा जीवन हुन्छ—बिहानदेखि रातिसम्म काम, थकान, एक्लोपन, घरको सम्झना, चाडपर्वमा परिवारको अभाव, आमाको फोन आउँदा आवाज लुकाएर बोल्नुपर्ने अवस्था, बाबु बिरामी हुँदा तुरुन्त घर फर्कन नसक्नु, दाजुभाइ वा दिदीबहिनीको विवाहमा उपस्थित हुन नसक्नु, र सबैभन्दा पीडादायी कुरा—घरमा दुःख पर्दा पनि घरभन्दा हजारौँ किलोमिटर टाढा हुनु ।

कहिलेकाहीँ परिवारमा कसैलाई अस्पताल लैजानुपर्छ । कहिलेकाहीँ घरमा खुसीको अवसर आउँछ । कहिलेकाहीँ आफ्नै मान्छे बित्छन् । तर विदेशमा भएको सन्तानसँग त्यतिबेला एउटा टिकट, एउटा दूरी र एउटा सीमाले प्रश्न गर्छ—“तिमी चाहेर पनि अहिले घर पुग्न सक्छौ ?” सायद यही हो विदेश पलायनको सबैभन्दा नदेखिएको पीडा ।

कुनै समय गाउँमा बिहान उठ्दा घरघरबाट मान्छेको आवाज सुनिन्थ्यो । आँगनमा बालबालिका खेल्थे । चौतारीमा युवाहरू भेला हुन्थे । खेतमा काम गर्ने हातहरू हुन्थे । आज धेरै गाउँमा घर छन्, तर घरभित्र मानिस छैनन् । कतै वृद्ध आमाबुबा मात्र छन् । कतै बालबालिका छन्, तर बाबुआमा विदेशमा छन् । कतै घरमा ताला लागेको छ । यो केवल जनसंख्या घटेको कथा होइन, यो परिवार टाढिएको कथा हो ।

गाउँबाट युवा बाहिरिएपछि गाउँको श्रम बाहिरिन्छ, गाउँको ऊर्जा बाहिरिन्छ, गाउँको भविष्य बाहिरिन्छ । तर कुरा गाउँमा मात्र सीमित छैन । सहरमा पनि उस्तै अवस्था देखिन थालेको छ । कलेज सकिन्छ, डिग्री हातमा आउँछ, त्यसपछि अर्को लक्ष्य—IELTS, PTE, भाषा कक्षा, विदेशको आवेदन र अन्ततः एयरपोर्ट । देशमा पढेर देशमै काम गर्ने सपना विस्तारै कमजोर हुँदै गएको छ ।

अनि हाम्रो शिक्षामा गरिएको लगानी कहाँ जान्छ ? एउटा बच्चालाई हुर्काउन परिवारले वर्षौँ लगानी गर्छ—विद्यालयको शुल्क, कलेजको शुल्क, किताब, कपडा, यातायात, तालिम, विश्वविद्यालय, परिवारको समय र मेहनत । राज्यले पनि शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्छ । तर जब त्यो विद्यार्थी सीप, ज्ञान र क्षमता लिएर तयार हुन्छ, उसको पहिलो गन्तव्य नेपाल नहुन सक्छ । ऊ विदेश जान्छ । उसको ज्ञान, श्रम र सिर्जनशीलता अर्को देशको अर्थतन्त्रमा प्रयोग हुन्छ ।

विदेशबाट आउने पैसा परिवारका लागि महत्त्वपूर्ण छ । रेमिट्यान्सले नेपाली परिवारको जीवनस्तर सुधार्न तथा अर्थतन्त्रलाई ठूलो सहारा दिएको तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन । तर यहीसँगै दीर्घकालीन रूपमा देशले आफ्नो दक्ष जनशक्ति कसरी उपयोग गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ । त्यसैले प्रश्न विदेश जाने युवाको मात्र होइन, यस्तो शिक्षा र अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने हाम्रो प्रणालीको पनि हो, जसले आफ्नै विद्यार्थीलाई आफ्नै देशमा अवसर दिन सकेन ।

देशमा अवसर छैन कि हामीले अवसर बनाउन सकेनौँ ? नेपालमा केही पनि सम्भावना छैन भन्नु पनि सही होइन । हामीसँग जलस्रोत छ, पर्यटन छ, कृषि छ, प्रविधिको सम्भावना छ, उद्यमशील युवा छन्, सिर्जनशीलता छ, सीप भएका मानिस छन् । तर सम्भावना हुनु र त्यसलाई अवसरमा बदल्नु फरक कुरा हो ।

यही ठाउँमा सरकारको भूमिका आउँछ । सरकारले केवल “युवा विदेश जान थाले” भनेर चिन्ता गरेर पुग्दैन । सरकारले सोध्नुपर्छ—युवा किन जान बाध्य छन् ? उनीहरूलाई देशमै रोक्न के गर्न सकिन्छ ? उनीहरूले पढेको विषयअनुसार रोजगारी कहाँ छ ? उद्यम गर्न खोज्ने युवालाई कति सहज वातावरण छ ? सीप भएको युवालाई देशमै आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने ठाउँ किन छैन ?

सरकारले एउटा कुरा गम्भीर भएर सोच्नैपर्छ—आज विदेशबाट पैसा आइरहेको छ भनेर मात्र खुसी हुने कि भोलि देशमा काम गर्ने मान्छे नै नहुने अवस्था आउन सक्छ भनेर पनि सोच्ने ? रेमिट्यान्स आवश्यक छ । विदेशमा रहेका नेपालीको योगदान सम्मानयोग्य छ । विदेश जानु गलत होइन । आफ्नो भविष्य बनाउन संसारको जुनसुकै कुनामा जान पाउनु युवाको अधिकार हो । तर समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब विदेश जानु विकल्प नभएर बाध्यता बन्छ । जब एउटा विद्यार्थीले “नेपालमै केही गर्छु” भन्दा मानिसहरू हाँस्छन्, जब आफ्नै देशमा व्यवसाय गर्नुभन्दा विदेशमा सामान्य काम गर्नुलाई सुरक्षित भविष्य मानिन्छ, जब आफ्नो देशको डिग्रीभन्दा विदेश जाने टिकटलाई ठूलो उपलब्धि मानिन्छ—त्यतिबेला हामीले एकपटक रोकिएर सोच्नैपर्छ ।

हामी युवाले पनि कहिले सोच्ने ? सधैँ सरकारलाई मात्र प्रश्न गरेर पनि हुँदैन । हामी युवाले पनि सोच्नुपर्छ—हामी के चाहन्छौँ ? केवल विदेश जाने अवसर कि देशमै अवसर सिर्जना गर्ने क्षमता ? विदेश जान चाहनेलाई रोक्नु समाधान होइन । तर विदेश जानुअघि एकपटक आफूलाई सोध्न सकिन्छ—“यदि मलाई नेपालमै राम्रो अवसर, सम्मानजनक आम्दानी र आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने वातावरण मिल्यो भने, के म अझै पनि विदेश जान चाहन्छु ?” सायद धेरै युवाको उत्तर फरक हुन सक्छ ।

आमाबुबाले छोराछोरी विदेश पठाउँदा गर्व होइन, देशले गर्व गर्ने अवस्था कहिले बनाउने ? हामीले यस्तो दिन देख्न पाउनुपर्छ जहाँ आमाले गर्व गर्दै भनून्—“मेरो छोरा विदेश गएको छैन, आफ्नै गाउँमा व्यवसाय गरिरहेको छ ।” कसैले भनून्—“मेरी छोरीले नेपालमै कम्पनी खोलेकी छ ।” कसैले भनून्—“मेरो भाइले विदेशमा काम खोजेन, नेपालमै अरूलाई रोजगारी दिएको छ ।” त्यो दिन साँच्चिकै गर्वको दिन हुनेछ । किनकि देशको विकास ठूला भाषणले मात्र हुँदैन । देशको विकास गर्ने मान्छे चाहिन्छ—कृषि गर्ने, इन्जिनियर, डाक्टर, शिक्षक, उद्यमी, प्रविधिमा काम गर्ने युवा, अनुसन्धान गर्ने मानिस, र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—देशमै केही गर्छु भन्ने विश्वास भएको पुस्ता ।

अब प्रश्न केवल “कति युवा विदेश गए ?” भन्ने होइन, अब प्रश्न यो हो—कति युवा अझै नेपालमा बस्न चाहन्छन् ? उनीहरूलाई नेपालमा बस्ने कारण हामीले दिएका छौँ ? हामीले उनीहरूको सपना देख्ने ठाउँ बनाएका छौँ ? यदि गाउँका सबै युवा विदेशिए भने गाउँको भविष्य कसले बनाउने ? यदि सहरका सबै दक्ष युवा बाहिरिए भने नयाँ उद्योग कसले खोल्ने ? यदि हरेक घरको सक्षम पुस्ता बाहिरियो भने देशको विकास कसले गर्ने ? र सबैभन्दा ठूलो प्रश्न—देश परिवर्तन गर्ने जिम्मा आखिर कसले लिने ? सरकारले ? युवाले ? परिवारले ? कि हामी सबैले ?

विदेशको विमानस्थलमा लामो लाइन देख्दा अब हामीले अर्को दृश्य पनि सम्झिनुपर्छ । त्यो लाइनमा उभिएको एउटा युवा मात्र छैन—उसको पछाडि एउटा परिवार छ । एउटी आमा छिन्, जसले छोराको झोला मिलाइरहेकी छिन् । एउटा बुबा हुनुहुन्छ, जसले खर्चको हिसाब मिलाइरहनुभएको छ । एउटा भाइ वा बहिनी छ, जसले दाजु/दिदीलाई फेरि कहिले भेट्ने भनेर सोचिरहेको छ । र एउटा देश छ, जसले आफ्नो भविष्यको एउटा हिस्सा फेरि विदेशतिर पठाइरहेको छ ।

विदेश जानेलाई दोष दिने होइन, विदेश जाने बाध्यता घटाउने वातावरण बनाउने हो । आमाबुबालाई “छोरा विदेशमा छ” भनेर गर्व गर्नुपर्ने मात्र होइन, “छोरा आफ्नै देशमा बसेर केही गरिरहेको छ” भनेर गर्व गर्न सक्ने नेपाल बनाउने हो ।

त्यसका लागि सरकार गम्भीर हुनुपर्छ । नीति व्यवहारमा आउनुपर्छ । शिक्षा बजारसँग जोडिनुपर्छ । सीपलाई रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ । उद्यमलाई सहज बनाउनुपर्छ । युवाको श्रम र सिर्जनशीलतालाई देशभित्रै मूल्य दिनुपर्छ । किनकि अन्ततः देशको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति सुन, पानी वा जमिन मात्र होइन—देशको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति उसका युवा हुन् । र यदि ती युवा एकपछि अर्को गर्दै बाहिरिँदै गए भने, एक दिन हामीसँग विकासका योजना त होलान्, तर ती योजना पूरा गर्ने जनशक्ति कहाँ हुनेछ ?

त्यसैले आजै सोचौँ । सरकारले सोचोस् । परिवारले सोचोस् । युवाले सोचोस् । समाजले सोचोस् । किनकि देश परिवर्तन हुने दिन कुनै विदेशी विमानबाट आउँदैन ।

देश परिवर्तन गर्ने मान्छे यहीँ जन्मिन्छन्, यहीँ हुर्किन्छन् । प्रश्न यति मात्र हो—हामी उनीहरूलाई यहीँ केही गर्ने अवसर दिन्छौँ कि फेरि बिदाइको हात हल्लाएर विमानस्थलसम्म पुर्‍याउँछौँ ?