-राजेन्द्र राना

नेपाललाई प्रकृतिले अनुपम सौन्दर्य दिएको छ । संसारकै अग्लो हिमालदेखि हरिया पहाड, उर्वर तराई र हजारौँ नदीसम्मको विविधता हाम्रो पहिचान हो । सानो भूगोलभित्र यति धेरै प्राकृतिक विविधता भएको देश हुनु हाम्रो गर्वको कुरा हो । हिमालदेखि तराईसम्मको यही विविधताले नेपाललाई सुन्दर बनाएको छ ।

तर प्रकृतिले दिएको यही सुन्दरता कहिलेकाहीँ हाम्रो ठुलो चुनौती पनि बन्न पुग्छ । वर्षा सुरु भएपछि पहाडमा पहिरोको डर हुन्छ । तराईमा बाढी र डुबानको चिन्ता हुन्छ । कतै सडक बन्द हुन्छ, कतै पुल बग्छ, कतै घरमा पानी पस्छ । कहिलेकाहीँ एउटा परिवारले वर्षौँ लगाएर बनाएको घर र जोडेको सम्पत्ति केही घण्टामै गुमाउनुपर्छ ।

भूकम्पको पीडा हामीले भोगिसकेका छौँ । बाढी र पहिरो पनि हरेक वर्षजसो दोहोरिने समस्या बनेका छन् । हिमाली क्षेत्रमा हिमताल र हिमपहिरोको जोखिमबारे पनि चिन्ता बढिरहेको छ । यी सबै घटना हेर्दा एउटा प्रश्न मनमा आउँछ—विपत्ति आउनु हाम्रो नियन्त्रणमा नभए पनि त्यसको सामना गर्न हामी कति तयार छौँ ?

विपत्ति आउनु स्वाभाविक हो, तर ठुलो क्षति सधैँ स्वाभाविक हुँदैन

ठुलो वर्षा हुन सक्छ । पहाडमा पहिरो खस्न सक्छ । भूकम्प आउन सक्छ । यी प्राकृतिक घटनालाई हामीले रोक्न सक्दैनौँ । तर विपत्तिले कति ठुलो क्षति गर्छ भन्ने कुरा प्रकृतिले मात्र निर्धारण गर्दैन । नदी बग्ने ठाउँमै बस्ती बसालिएको छ भने सामान्य बाढीले पनि ठुलो क्षति गर्न सक्छ । पहाडको अवस्था नबुझी सडक काटिएको छ भने लगातारको वर्षाले पहिरो निम्त्याउन सक्छ । पानी बग्ने प्राकृतिक बाटो बन्द गरेर घर र सडक बनाइएका छन् भने भारी वर्षा हुँदा सहरमै पानी जम्न सक्छ ।

यसको अर्थ प्रकृतिलाई दोष दिनु हुँदैन भन्ने होइन । तर हरेक पटक प्रकृतिलाई मात्र दोष दिएर हामी आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन पनि मिल्दैन । विपत्ति आएपछि “यस्तो किन भयो ?” भनेर सोध्नु स्वाभाविक हो । तर त्यससँगै अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ, “यस्तो हुँदा क्षति कम गर्न हामीले पहिले नै के गर्न सक्थ्यौँ ?” सायद यही प्रश्नबाट हाम्रो सोच बदलिन सुरु हुन्छ ।

वर्षा किन अब उत्सवभन्दा चिन्ताको विषय पनि बन्दैछ ?

वर्षा किसानका लागि आशा हो । खेतमा पानी पुग्छ, बाली बढ्छ र गाउँको जीवन चलायमान हुन्छ ।

तर जब त्यही पानी छोटो समयमा असामान्य रूपमा धेरै पर्छ, आशा डरमा बदलिन सक्छ । पहाडी क्षेत्रमा लगातार पानी पर्दा जमिन कमजोर हुन्छ । पहिरोले सडक छेक्न सक्छ, घर जोखिममा पर्न सक्छन् र कतिपय बस्तीको बाहिरी संसारसँगको सम्पर्क नै टुट्न सक्छ ।

एउटा सडक बन्द हुनु केवल यातायातको समस्या होइन । त्यही सडकबाट औषधि अस्पताल पुगिरहेको हुन सक्छ । खाद्यान्न गाउँतिर जाँदै गरेको हुन सक्छ । कोही बिरामी उपचारका लागि सहर आउँदै गरेको हुन सक्छ ।

तराईमा बाढी र डुबानले अर्को किसिमको पीडा ल्याउँछ । किसानको खेत डुब्न सक्छ । घरभित्र पानी पस्न सक्छ । सामान र खाद्यान्न नष्ट हुन सक्छ । बालबालिकाको पढाइ रोकिन सक्छ । मानिसहरू आफ्नो घर छोडेर सुरक्षित ठाउँ खोज्न बाध्य हुन सक्छन् ।

विपत्ति सकिएपछि पनि पीडा सकिँदैन । खेतमा लगाएको बाली फेरि लगाउन समय लाग्छ । भत्किएको घर फेरि बनाउन पैसा चाहिन्छ । बिग्रिएको सडक र पुल बनाउन महिनौँ वा वर्षौँ लाग्न सक्छ । त्यसैले विपत्तिको असर पानी घटेपछि पनि बाँकी रहन्छ । कहिलेकाहीँ एउटा विपत्तिले धेरै परिवारको जीवनको दिशा नै बदलिदिन्छ ।

हिमालको अवस्था पनि हामीले गम्भीर रूपमा बुझ्नुपर्छ । नेपालका हिमाल हाम्रो पहिचान हो । संसारभरबाट मानिसहरू हिमाल हेर्न र चढ्न नेपाल आउँछन् । तर हिमाली क्षेत्र सुन्दर मात्र होइन, निकै संवेदनशील पनि छ ।

तापक्रममा भइरहेको परिवर्तनले हिमनदी र हिमतालको अवस्थालाई प्रभावित गरिरहेको छ । हिमतालमा असामान्य परिवर्तन आयो वा त्यसबाट अचानक ठुलो मात्रामा पानी तलतिर बग्यो भने त्यसको असर केवल हिमालमै सीमित रहँदैन । नदी आसपासका बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजनासम्म त्यसको प्रभाव पुग्न सक्छ ।

नेपाल जलविद्युत् र पर्यटनमा ठुलो सम्भावना भएको देश हो । हामीले विकास गर्नुपर्छ, आयोजना बनाउनुपर्छ र रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ । तर विकास गर्दा एउटा कुरा बिर्सनु हुँदैन—आज बनाएको संरचना भोलिको बदलिँदो वातावरणसँग पनि जुध्न सक्नुपर्छ । बलियो विकास भनेको ठुलो संरचना बनाउनु मात्र होइन । त्यो संरचना जोखिमको समयमा पनि टिकिरहनु हो ।

विपत्तिको समयमा केही मिनेटको पनि ठुलो अर्थ हुन्छ । यदि नदीको पानी बढ्दैछ भन्ने सूचना समयमै आयो भने मानिसले घर खाली गर्न सक्छ । आफ्ना बालबालिका, वृद्धवृद्धा र अशक्त व्यक्तिलाई सुरक्षित ठाउँमा लैजान सक्छ । आवश्यक सामान सुरक्षित गर्न सक्छ ।

त्यसैले पूर्वसूचना प्रणाली विपद् व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण आधार हो । तर सूचना जारी गरेर मात्र पुग्दैन । त्यो सूचना समयमै गाउँसम्म पुग्नुपर्छ । सबैले बुझ्ने भाषामा हुनुपर्छ । मोबाइल नचल्ने ठाउँमा रेडियो वा साइरन काम गर्न सक्छ । स्थानीय स्वयंसेवकले पनि घर–घरमा जानकारी पुर्‍याउन सक्छन् ।

र अर्को कुरा, सूचना पाएपछि मानिस जाने ठाउँ कहाँ हो ? यदि “खतरा आउँदैछ” भन्ने सूचना त आयो, तर सुरक्षित स्थान कहाँ जाने भन्ने थाहा छैन भने त्यो सूचना अधुरो हुन्छ । त्यसैले अब हामीले सोध्नुपर्ने प्रश्न केवल “पूर्वसूचना प्रणाली छ ?” भन्ने होइन । प्रश्न यो पनि हो, “खतरा आउनुअघि त्यो सूचना सही मानिससम्म पुगिरहेको छ ?”

विपत्तिको पहिलो सहयोगी छिमेकी हुन सक्छ

ठुलो विपत्ति आएको बेला सबैभन्दा पहिले सरकारी टोली नै हरेक घरमा पुग्छ भन्ने हुँदैन । सडक बन्द हुन सक्छ, सञ्चार सम्पर्क टुट्न सक्छ र एकैपटक धेरै ठाउँ प्रभावित हुन सक्छन् । त्यस अवस्थामा छिमेकीले छिमेकीलाई सहयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

यदि स्थानीय मानिसलाई प्राथमिक उपचार, उद्धार र आपत्कालीन सञ्चारबारे सामान्य तालिम दिइएको छ भने संकटको पहिलो समयमा उनीहरूले ठुलो सहयोग गर्न सक्छन् । विद्यालयमा पनि विपद् अभ्यासलाई औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा मात्र होइन, व्यवहारिक सीपका रूपमा लिनुपर्छ । भूकम्प आयो भने कहाँ जाने ? बाढी आयो भने कुन बाटो सुरक्षित छ ? पहिरोको संकेत देखिएमा कसलाई खबर गर्ने ? यी कुरा विपत्ति आएको दिन सोच्नुभन्दा पहिले नै थाहा हुनु राम्रो हो । विपत्तिको समयमा सिक्नुभन्दा विपत्ति आउनुअघि अभ्यास गर्नु सुरक्षित हुन्छ ।

विकास चाहिन्छ, तर सुरक्षित विकास चाहिन्छ

नेपालमा विकास भइरहेको छ । नयाँ सडक बन्दैछन्, पुल बनिरहेका छन्, सहर फैलिरहेका छन् र जलविद्युत् आयोजना निर्माण भइरहेका छन् । तर विकासको गति बढ्दै गर्दा एउटा प्रश्न पनि सँगसँगै उठ्नुपर्छ—हामीले सुरक्षित भविष्य बनाइरहेका छौँ कि भविष्यको जोखिम पनि थपिरहेका छौँ ?

पहाड काटेर सडक बनाउँदा जमिनमा कस्तो असर पर्छ ? नदी किनारमा संरचना बनाउँदा ठुलो बाढी आए के हुन्छ ? सहरमा घर थपिँदै जाँदा पानी बग्ने ठाउँ पर्याप्त छ कि छैन ? यी प्रश्न विकास रोक्नका लागि होइनन् । बरु विकासलाई लामो समयसम्म टिकाउने प्रयास हुन् । आज कमजोर ठाउँमा बनाइएको सडक वा पुल भोलि पहिरो वा बाढीले बगायो भने फेरि त्यही संरचना बनाउन राज्यको पैसा खर्च हुन्छ । त्यसैले सुरुबाटै जोखिमलाई ध्यानमा राखेर निर्माण गर्नु नै बुद्धिमानी हो ।

विपद् व्यवस्थापन सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन

विपत्ति आउँदा स्वाभाविक रूपमा हाम्रो नजर सरकारतर्फ जान्छ । उद्धार, राहत, पूर्वसूचना, पुनर्निर्माण र दीर्घकालीन योजना बनाउने मुख्य जिम्मेवारी सरकारकै हो । तर नागरिक पनि पूर्ण रूपमा जिम्मेवारीबाट बाहिर रहन सक्दैनन् ।

आफ्नो घर कुन जोखिम क्षेत्रमा पर्छ भन्ने जानकारी राख्नु, परिवारसँग आपत्कालीन योजना बनाउनु, आवश्यक औषधि, पानी, टर्च र केही खानेकुरा तयार राख्नु, महत्वपूर्ण कागजात सुरक्षित राख्नु—यी सामान्य तयारी हुन् । यस्ता काम गर्न ठुलो बजेट चाहिँदैन । चाहिन्छ त केवल अलिकति सचेतना र पहिले सोच्ने बानी । विपद्को तयारीलाई वर्षायाममा मात्र सम्झिने विषय होइन, हाम्रो दैनिक जीवनको सुरक्षासँग जोडिएको बानी बनाउनुपर्छ ।

राहतभन्दा पूर्वतयारी किन महत्वपूर्ण ?

विपत्ति आएपछि राहत आवश्यक हुन्छ । संकटमा परेका मानिसलाई खाना, पानी, औषधि र बस्ने ठाउँ चाहिन्छ । त्यसमा कुनै प्रश्न छैन । तर राहतले संकटपछि सहयोग गर्छ । पूर्वतयारीले संकटको क्षति नै कम गर्न सक्छ ।

यदि कुनै बस्ती पहिरोको उच्च जोखिममा छ भने पहिरो आएपछि उद्धार गर्नुभन्दा पहिल्यै सुरक्षित स्थानको व्यवस्था गर्न सकिन्छ । हरेक वर्ष पहिरो जाने सडक छ भने हरेक वर्ष सडक खुलाउने खर्च गर्नुभन्दा दीर्घकालीन समाधान खोज्न सकिन्छ ।

बाढी आउने क्षेत्रका मानिसलाई पानी घरभित्र पसेपछि उद्धार गर्नुभन्दा पहिले नै सुरक्षित स्थान र जाने बाटोबारे जानकारी दिन सकिन्छ । यसैले विपद् व्यवस्थापनको सफलता कति राहत बाँडियो भन्नेमा मात्र होइन, कति मानिसलाई संकटमा पर्नबाट जोगाउन सकियो भन्नेमा पनि हेर्नुपर्छ ।

अब नेपालले के सोच्नुपर्छ ?

सबै कुरा एकैपटक परिवर्तन गर्न सकिँदैन । तर केही काम आजैदेखि सुरु गर्न सकिन्छ । सबैभन्दा पहिले जोखिमयुक्त ठाउँको सही पहिचान हुनुपर्छ । कुन बस्ती पहिरोको जोखिममा छ, कहाँ बाढी आउन सक्छ र कुन सडक वा पुल बढी संवेदनशील छ भन्ने जानकारी स्पष्ट हुनुपर्छ ।

पूर्वसूचना गाउँ–गाउँसम्म पुग्ने व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्छ । मोबाइल, रेडियो, साइरन र सामाजिक सञ्जालजस्ता माध्यमलाई आवश्यकता अनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

नयाँ सडक, पुल, विद्यालय, अस्पताल र अन्य संरचना बनाउँदा भविष्यको जोखिमलाई सुरुदेखि नै ध्यान दिनुपर्छ । स्थानीय मानिसलाई प्राथमिक उपचार र उद्धारसम्बन्धी आधारभूत तालिम दिनुपर्छ । जोखिमयुक्त ठाउँमा जथाभावी बस्ती विस्तारलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, विपद् व्यवस्थापनका लागि छुट्याइएको बजेटको प्रयोगमा पारदर्शिता हुनुपर्छ । नागरिकले आफ्नो ठाउँमा विपद् जोखिम घटाउन के काम भयो भनेर जान्न पाउनुपर्छ ।

अब प्रश्न हाम्रो भविष्यको हो

नेपालले धेरै विपत्ति देखेको छ । भूकम्पले घर भत्काएको छ । पहिरोले बस्ती प्रभावित गरेको छ । बाढीले खेतबारी डुबाएको छ । हिमाली क्षेत्रले पनि पटक–पटक जोखिमको संकेत दिएको छ ।

तर हरेक पटक विपत्ति आएपछि दुःखी हुने, केही समय राहत र पुनर्निर्माणको कुरा गर्ने अनि अवस्था सामान्य भएपछि पुरानै तरिकामा फर्किने हो भने हामीले वास्तविक पाठ सिकेका हुँदैनौँ ।

विपत्तिलाई केवल भाग्यको खेल मानेर बस्ने हो भने क्षति दोहोरिरहनेछ । तर हामीले जोखिमलाई बुझ्यौँ, प्रकृतिको संकेतलाई गम्भीर रूपमा लियौँ, विज्ञान र प्रविधिको सही प्रयोग गर्‍यौँ, स्थानीय ज्ञानलाई महत्व दियौँ र सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण गर्‍यौँ भने धेरै ठुलो क्षति कम गर्न सकिन्छ ।

हामी प्रकृतिलाई रोक्न सक्दैनौँ । भूकम्पलाई रोक्न सक्दैनौँ । वर्षालाई आफ्नो इच्छाअनुसार चलाउन सक्दैनौँ ।

तर विपत्ति आउँदा हामी कति असुरक्षित हुने वा कति तयार हुने भन्ने निर्णय आज गर्न सक्छौँ । आज बनाइएको सुरक्षित पुल भोलि कसैको घर फर्कने बाटो बन्न सक्छ । आज पठाइएको एउटा सही सूचना भोलि एउटा परिवारको जीवन बचाउन सक्छ । आज सिकाइएको एउटा उद्धार सीप भोलि कसैको अन्तिम आशा बन्न सक्छ ।

त्यसैले अब नेपालले विपत्ति आएपछि मात्र सोच्ने होइन, विपत्ति आउनुअघि नै सोच्ने देश बन्नुपर्छ । भविष्य कसैलाई थाहा हुँदैन । भोलि कहाँ, कहिले र कस्तो विपत्ति आउँछ भन्ने पनि हामी भन्न सक्दैनौँ । तर त्यसका लागि तयार हुने कि नहुने भन्ने निर्णय भने हाम्रो हातमा छ ।

“विपत्ति भोलि आउँछ कि आउँदैन ?” हामीले सोध्नुपर्ने वास्तविक प्रश्न हो, “विपत्ति आउँदा नेपाल तयार हुन्छ कि फेरि विपत्ति आएपछि मात्र तयारी गर्न थाल्छ ?”