रसुवा : १६ वर्षदेखि नेपाल रेडक्रस सोसाइटीसँग आबद्ध सरोज थापाले देशका विभिन्न भूभागमा भूकम्प, बाढी, पहिरोजस्ता अनेकौँ विपद् नजिकबाट भोगेका छन् । उद्धार, राहत र पुनर्स्थापनाका कठिन मोर्चामा खटिँदै आएका उनी विपद्का अनेक रूपसँग परिचित छन् । तर पछिल्लो समय रसुवामा देखिएको विनाशले उनको दीर्घ अनुभवलाई समेत नयाँ प्रश्नहरूसामु उभ्याएको छ ।

जाजरकोट भूकम्पका बेला प्रतिकार्य अभियानको संयोजकको जिम्मेवारी सम्हालेका थापाका लागि त्यो अनुभव पनि चुनौतीपूर्ण थियो । तर रसुवाको दृश्य उनी भन्छन्- 'पहिलाका सबै अनुभवभन्दा फरक र अझ पीडादायी ।'

'पहिले पनि विपद् आउँथे, हामी पुग्थ्यौँ, राहत बाँड्थ्यौँ । तर यहाँ पुग्दा लाग्यो—यो त बिल्कुलै अर्को अवस्था हो,' थापा सम्झिन्छन्, 'जहाँ हिजो बस्ती थियो, आज त्यहाँ बगर छ । घरहरू छैनन्, बाटो छैन, मान्छेहरू भेटिँदैनन् । यस्तो दृश्यले मन नै भक्कानिन्छ ।'

रसुवाको विपद्मा सबैभन्दा ठूलो चुनौती भौतिक पहुँचको अभाव बनेको छ । सडक र पुलहरू क्षतिग्रस्त हुँदा प्रभावित क्षेत्रमा स्थलमार्गबाट पुग्ने सम्भावना लगभग शून्यजस्तै छ । केही ठाउँमा हेलिकप्टर नै एक मात्र विकल्प बनेको छ, तर त्यसले पनि सबैलाई एकैपटक समेट्न सक्दैन ।

'राहत लिएर जान्छु भनेर मात्र पुगिँदैन,' थापा भन्छन्, 'जाने बाटो नै छैन । कसैलाई तत्काल उद्धार गर्नुपरे पनि कसरी पुग्ने भन्ने नै ठूलो समस्या छ ।'

यससँगै सञ्चार र विद्युत् सेवा अवरुद्ध हुँदा पीडितहरूको अवस्था झन् जटिल बनेको छ । विपद् आएको दिनौँ बितिसक्दा पनि धेरै परिवार आफ्ना सदस्यको अवस्थाबारे बेखबर छन् । कतिपय शव अझै भेटिएका छैनन्, भेटिएका शवको समेत पहिचान हुन सकेको छैन ।

'कसैलाई आफ्ना मान्छे कहाँ छन् भन्ने थाहा छैन,' थापा भन्छन्, 'मोबाइल चल्दैन, चार्ज छैन, नेटवर्क छैन । यस्तो अवस्थामा आफन्तको आवाज मात्रै सुन्न पाए पनि ठूलो सान्त्वना हुन्थ्यो ।'

यो केवल भौतिक क्षतिको कथा होइन- यो सम्पर्कविहीनताले जन्माएको मानसिक पीडाको कथा पनि हो । आफन्तको खबर नपाएर छटपटाइरहेका परिवारहरूको अवस्था देख्दा आफूलाई सम्हाल्न गाह्रो परेको थापा स्वीकार्छन् ।

देशभरबाट राहत सामग्री आइरहे पनि वितरण आफैंमा अर्को चुनौती बनेको छ । बस्ती नै बगरमा परिणत भएको अवस्थामा ‘कसलाई राहत दिने?’ भन्ने प्रश्न पहिले उठ्छ ।

'कतिपय ठाउँमा त बस्ती नै छैन,' उनी भन्छन्, 'पहिले त्यहाँ को–को बस्थे भन्ने बुझ्नुपर्ने अवस्था छ । त्यसपछि मात्रै राहतको कुरा आउँछ ।'

सेना र प्रहरी दिनरात हेलिकप्टरमार्फत उद्धार र राहतमा खटिएका छन् । तर विपद्को आकार यति ठूलो छ कि प्रयासहरू पनि सीमित देखिन्छन् ।

थापाले जाजरकोट भूकम्पमा पनि ठूलो क्षति र चुनौती देखेका थिए । तर रसुवामा उनले विपद्को अर्को, अझ भयावह रूप देखे—जहाँ केवल संरचना मात्र होइन, सम्पूर्ण बस्ती नै बगाइदिएको छ ।

'जाजरकोटमा क्षति थियो, तर मानिसहरू थिए, बस्ती थियो, पुग्ने बाटो खोज्न सकिन्थ्यो,' उनी भन्छन्, 'रसुवामा त कतिपय ठाउँमा त्यो आधार नै बाँकी छैन ।'

१६ वर्षको रेडक्रस यात्राले थापालाई विपद्सँग जुध्ने अनुभव मात्र दिएको छैन, मानवीय सेवाको गहिरो अर्थ पनि सिकाएको छ । औपचारिक जिम्मेवारीभन्दा बाहिर रहेर पनि उनी स्वयंसेवी भावनाले प्रभावित समुदायसँग उभिन पुग्छन् ।

उनको बुझाइमा विपद् व्यवस्थापन केवल पूर्वतयारीले मात्र सम्भव हुँदैन । हरेक विपद् फरक हुन्छ, त्यसैले त्यसअनुसार उद्धार र सेवाको शैली पनि परिवर्तन हुनुपर्छ ।

'हरेक विपद्ले नयाँ पाठ सिकाउँछ,' थापा भन्छन्, 'रसुवाले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो कुरा के हो भने- कहिलेकाहीँ विपद्ले बाटो मात्र होइन, सम्पर्कका सबै आधारहरू नै बगाइदिन्छ । त्यसबेला मानवीय सेवाले पनि नयाँ बाटो खोज्नुपर्छ ।'

रसुवाको यो अनुभव उनको १६ वर्षे यात्राको एउटा गहिरो अध्याय बनेको छ- जहाँ उनले विनाश मात्र होइन, मानवीय पीडा, प्रतीक्षाको छटपटी र सम्पर्कविहीनताको असहाय अवस्था प्रत्यक्ष महसुस गरे ।