मकवानपुरको भीमफेदी क्षेत्रमा भएको पछिल्लो सवारी दुर्घटनाले सडक सुरक्षा र यात्रुको जीवन रक्षाको विषयलाई फेरि एकपटक गम्भीर बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ । भीमफेदी गाउँपालिका–६ स्थित चिसापानीगढीमा यात्रुवाहक विद्युतीय गाडी दुर्घटना हुँदा १४ जनाको मृत्यु र ६ जना घाइते भएको घटनाले कैयौँ परिवारलाई असह्य पीडा दिएको छ ।
दुर्घटना एउटा निश्चित स्थानमा भए पनि यसले उठाएका प्रश्नहरू समग्र सडक सुरक्षा प्रणालीसँग जोडिएका छन् । सडक दुर्घटना कुनै एक व्यक्ति वा निकायको प्रयासले मात्र रोक्न सकिने विषय होइन । यसका लागि सुरक्षित सडक पूर्वाधार, सवारी साधनको प्राविधिक अवस्था, चालकको जिम्मेवारी, प्रभावकारी ट्राफिक व्यवस्थापन, यात्रुको सचेतना र चुस्त आपत्कालीन उद्धार प्रणालीबीच समन्वय हुन आवश्यक छ ।
भीमफेदी हुँदै सञ्चालन हुने सडकहरू भौगोलिक दृष्टिले चुनौतीपूर्ण छन् । घुम्ती, उकालो–ओरालो, साँघुरा सडकखण्ड, भिरालो भूभाग र मौसमअनुसार बदलिने सडकको अवस्थाले यहाँको यात्रा थप जोखिमपूर्ण बनाउन सक्छ । यस्तो भौगोलिक परिस्थितिमा सामान्य सावधानी मात्र पर्याप्त हुँदैन । सडकको प्रकृतिअनुसार विशेष सुरक्षा व्यवस्था र पूर्वतयारी पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।
सडक दुर्घटनाका पछाडि प्रायः एउटै कारण हुँदैन । सवारी साधनको प्राविधिक अवस्था, चालकको शारीरिक तथा मानसिक स्थिति, सवारीको गति, यात्रुको संख्या, सडकको भौतिक अवस्था र मौसमलगायतका पक्षले दुर्घटनाको जोखिम बढाउन सक्छन् ।
भीमफेदीको पछिल्लो दुर्घटनापछि पनि सवारी साधनको स्वीकृत क्षमताभन्दा बढी यात्रु राखिएको थियो कि थिएन, चालकको अवस्था कस्तो थियो, सवारी साधनको प्राविधिक अवस्था र सडकको भौतिक संरचना कस्तो थियो भन्ने प्रश्न उठेका छन् । यी विषयको वास्तविकता सम्बन्धित निकायबाट हुने निष्पक्ष छानबिनपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ ।
दुर्घटनाको कारण पत्ता लगाउनुको उद्देश्य कसैलाई दोषी ठहर गर्नु मात्र होइन । त्यसबाट प्राप्त तथ्य र निष्कर्षका आधारमा कमजोरी पहिचान गरी भविष्यमा यस्ता दुर्घटना दोहोरिन नदिनु मुख्य उद्देश्य हुनुपर्छ । दुर्घटनाबाट पाठ सिकेर सुधारका उपाय कार्यान्वयन गर्न सके मात्र मानवीय क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।
पूर्वतयारी : जोखिम न्यूनीकरणको पहिलो आधार
हाम्रो विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी सोचमा भूकम्प, बाढी, पहिरो र आगलागीजस्ता घटनाले प्राथमिकता पाउने गरेका छन् । तर सडक दुर्घटनाबाट हुने ठूलो मानवीय क्षति पनि गम्भीर विपद्कै विषय हो । त्यसैले स्थानीय तह र जिल्ला स्तरमा तयार गरिने विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा पूर्वतयारी योजनामा सडक दुर्घटनालाई पनि प्राथमिकताका साथ समेट्न आवश्यक छ ।
भीमफेदी क्षेत्रमा सडक दुर्घटनाको जोखिम घटाउन र सम्भावित घटनाबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न निम्न कार्यहरू प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ ।
१. जोखिमयुक्त स्थानको पहिचान र नक्साङ्कन
भीमफेदी–कुलेखानी–काठमाडौँ सडकखण्डलगायत अन्य व्यस्त सडकमा विगतमा भएका दुर्घटनाको विवरण संकलन गरी जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गर्नुपर्छ । दुर्घटनाको अभिलेख, सडकको भौतिक अवस्था र स्थानीय अनुभवका आधारमा जोखिम नक्सा तयार गर्न सकिन्छ । यसले कुन स्थानमा कस्तो सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक छ भन्ने निर्धारण गर्न सहयोग पुर्याउँछ ।
२. सडक सुरक्षा संरचनाको सुधार
जोखिमयुक्त घुम्ती, भिरालो तथा साँघुरा सडकखण्डमा आवश्यकताअनुसार सुरक्षा बार, सडक संकेत, रिफ्लेक्टर, गति सीमा बोर्ड र घुम्ती ऐना राख्नुपर्छ । रातिको समयमा पनि स्पष्ट देखिने संकेतको व्यवस्था गर्नुपर्छ । साथै, सडकको अवस्था नियमित निरीक्षण गरी आवश्यक मर्मतसम्भारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
३. सवारी साधन र चालकको सुरक्षामा ध्यान
सवारी साधनको नियमित प्राविधिक परीक्षण, स्वीकृत क्षमताअनुसार यात्रु राख्ने व्यवस्था र चालकको स्वास्थ्य तथा पर्याप्त आराम सुनिश्चित गर्नुपर्छ । ट्राफिक नियमको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै सुरक्षित सवारी सञ्चालनलाई अनिवार्य अभ्यासका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ ।
४. स्थानीयस्तरमा उद्धार क्षमता विकास
प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी, स्थानीय स्वयंसेवक र नेपाल रेडक्रसका तालिमप्राप्त जनशक्तिलाई समेटेर आवश्यकताअनुसार द्रुत उद्धार तथा प्राथमिक उपचार टोली गठन गर्न सकिन्छ । यस्ता टोलीलाई नियमित तालिम र अभ्यास गराउनुपर्छ, ताकि दुर्घटना भएको अवस्थामा तत्काल परिचालन गर्न सकियोस् ।
५. आवश्यक उद्धार सामग्रीको पूर्वव्यवस्था
जोखिमयुक्त क्षेत्रमा स्ट्रेचर, प्राथमिक उपचार बाकस, उद्धार डोरी, टर्चलाइट, सुरक्षा सामग्री र सञ्चार उपकरणको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । साथै, आवश्यकताअनुसार उद्धारमा प्रयोग हुने उपकरण तथा सवारी साधनको पहुँच पनि पहिल्यै सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।
६. प्रभावकारी सूचना तथा सञ्चार प्रणाली
प्रहरी, एम्बुलेन्स, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय तह र उद्धार टोलीका सम्पर्क नम्बर सार्वजनिक गर्नुपर्छ । दुर्घटनाको सूचना प्राप्त हुनेबित्तिकै सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरी उद्धार टोली परिचालन हुने सरल, छरितो र प्रभावकारी सञ्चार प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ ।
प्रतिकार्य : दुर्घटनापछि जीवन बचाउने निर्णायक समय
दुर्घटना रोकथाम सडक सुरक्षाको पहिलो प्राथमिकता हो । तर दुर्घटना भइहालेको अवस्थामा गरिने छिटो, व्यवस्थित र समन्वित प्रतिकार्य पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । विशेषगरी भिरालो र अप्ठ्यारो भूभागमा हुने दुर्घटनामा उद्धार कार्य थप चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा उद्धारमा हुने ढिलाइले घाइतेको अवस्था झन् गम्भीर बनाउन सक्छ ।
दुर्घटनाको पहिलो सूचना प्राप्त हुनासाथ प्रहरी र तालिमप्राप्त उद्धार टोली परिचालन हुनुपर्छ । घटनास्थलको अवस्थाअनुसार सुरक्षित उद्धार, घाइतेलाई तत्काल प्राथमिक उपचार र नजिकको उपयुक्त स्वास्थ्य संस्थासम्म शीघ्र पुर्याउने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ ।
ठूलो दुर्घटनामा एकैपटक धेरै घाइते हुन सक्ने भएकाले नजिकका स्वास्थ्य संस्था, एम्बुलेन्स सेवा र ठूला अस्पतालबीच पूर्वसमन्वय आवश्यक हुन्छ । घाइतेको अवस्थाअनुसार उपचारका लागि उपयुक्त अस्पताल छनोट गर्ने र आवश्यकताअनुसार अर्को स्वास्थ्य संस्थामा पठाउने रेफरल प्रणाली पनि पहिल्यै तयार हुनुपर्छ ।
त्यसैगरी, दुर्घटनापछि घटनास्थलमा अनावश्यक भीड नियन्त्रण, उद्धारकर्मीको सुरक्षा, प्रभावित परिवारलाई सही सूचना उपलब्ध गराउने, मनोसामाजिक सहयोग र आवश्यक सहजीकरणको व्यवस्था पनि प्रतिकार्यका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् । उद्धार भनेको घाइतेलाई घटनास्थलबाट निकाल्नु मात्र होइन, उनीहरूलाई आवश्यक उपचार र सहयोगसम्म पुर्याउनु पनि हो ।
सडक सुरक्षा कुनै एउटा निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन । यसमा स्थानीय तहदेखि जिल्ला प्रशासन, प्रहरी, सडक निर्माण तथा मर्मत गर्ने निकाय, यातायात व्यवसायी, समुदाय र यात्रुसम्म सबैको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ ।
स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रका जोखिमयुक्त सडक पहिचान गरी सुधारका लागि सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गर्न सक्छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयले विभिन्न निकायबीचको समन्वय र अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ । प्रहरी तथा ट्राफिक प्रहरीले सडक सुरक्षा नियमको कार्यान्वयन, नियमित जाँच र जनचेतना अभिवृद्धिमा भूमिका खेल्न सक्छन् ।
त्यस्तै, सडक निर्माण तथा मर्मत गर्ने निकायले प्राविधिक मापदण्डअनुसार सडकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ । यातायात व्यवसायीले सवारी साधनको अवस्था, चालकको पर्याप्त विश्राम र यात्रुको सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
नेपाल रेडक्रस, स्थानीय संघसंस्था र समुदायले प्राथमिक उपचार, उद्धार, स्वयंसेवक परिचालन तथा जनचेतना अभिवृद्धिमा योगदान दिन सक्छन् । यात्रुहरूको भूमिका पनि कम महत्वपूर्ण छैन । सवारी साधनको क्षमताभन्दा बढी यात्रु राख्न नदिने, चालकलाई हतारमा सवारी चलाउन दबाब नदिने र सुरक्षा नियमको पालना गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।
सडक सुरक्षालाई प्रभावकारी बनाउन सबै पक्षले आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्ने र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने वातावरण आवश्यक छ ।
भीमफेदीमा भएको पछिल्लो दुर्घटनाको छानबिनबाट प्राप्त हुने निष्कर्ष र सुझावलाई आगामी दिनमा सडक सुरक्षा सुधारको आधार बनाउन सकिन्छ । छानबिन प्रतिवेदनमा पहिचान गरिएका जोखिम, कमजोरी र सुधारका उपायलाई सम्बन्धित निकायले प्राथमिकताका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।
यसका साथै भीमफेदी क्षेत्रमा विगतमा भएका दुर्घटनाको अभिलेख संकलन, जोखिमयुक्त स्थानको नियमित अनुगमन, सडक सुरक्षा सचेतना र आपत्कालीन उद्धार अभ्यासलाई नियमित कार्यक्रमका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ ।
स्थानीय तहको विपद् व्यवस्थापन योजना, जिल्ला विपद् पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना र सडक सुरक्षा कार्यक्रमबीच प्रभावकारी समन्वय हुन सकेमा दीर्घकालीन सुधारको आधार तयार हुनेछ । सडक दुर्घटनालाई आकस्मिक घटनाका रूपमा मात्र हेर्ने होइन, यसको जोखिम पहिचान र न्यूनीकरणलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक छ ।
सुरक्षित सडक, साझा प्रतिबद्धता
सडक दुर्घटनाले प्रभावित व्यक्ति वा परिवारलाई मात्र पीडा दिँदैन, यसले समाज र राष्ट्रलाई समेत ठूलो क्षति पुर्याउँछ । त्यसैले सडक सुरक्षालाई केवल यातायात व्यवस्थापनको विषयका रूपमा सीमित नगरी नागरिकको जीवन रक्षासँग जोडिएको साझा दायित्वका रूपमा लिनुपर्छ ।
भीमफेदीको पछिल्लो दुर्घटनाले हामी सबैलाई सडक सुरक्षाप्रति थप जिम्मेवार र सचेत बन्न स्पष्ट सन्देश दिएको छ । अबको आवश्यकता दुर्घटनाको कारण पहिचान गर्ने, जोखिम न्यूनीकरणका उपाय कार्यान्वयन गर्ने र आपत्कालीन उद्धार प्रणालीलाई थप सक्षम बनाउने हो ।
दुर्घटना भइसकेपछि उद्धार गर्नु आवश्यक छ, तर दुर्घटना हुनुअघि नै जोखिम पहिचान गरी सम्भावित क्षति रोक्नु अझ महत्वपूर्ण छ । किनकि सडक सुरक्षाको वास्तविक सफलता दुर्घटनापछि गरिने उद्धारमा मात्र होइन, दुर्घटना नै हुन नदिने पूर्वतयारीमा निहित हुन्छ ।
भीमफेदीको सडकलाई सुरक्षित बनाउने अभियान कुनै एक निकायको जिम्मेवारी होइन, यो सबैको साझा प्रतिबद्धता र सामूहिक प्रयास बन्नुपर्छ ।


