हामी सानो हुँदाको तिहारको सम्झना गर्दा गाउँघरको त्यो आत्मीय वातावरण आज पनि आँखाअगाडि झलझली आउँछ। लक्ष्मीपूजाको दिनदेखि सुरु हुने देउसी–भैलो एकादशीसम्म खेल्ने चलन थियो। एउटा गाउँका युवायुवती तथा बालबालिकाहरू अर्को गाउँमा पुगेर देउसी–भैलो खेल्थे भने अर्को गाउँका समूह पनि हाम्रो गाउँमा आउँथे। यसरी गाउँ र गाउँबीच पालैपालो देउसी–भैलो खेल्ने परम्पराले केवल मनोरञ्जन मात्र दिँदैनथ्यो, आपसी चिनजान, सद्भाव, मित्रता र भाइचाराको सम्बन्ध पनि स्थापित गर्थ्यो।
एउटा गाउँबाट अर्को गाउँमा जाँदा गरिने स्वागत, भट्याइका मौलिक भाका, मादलका ताल, सामूहिक नाचगान र घरधनीले गर्ने आत्मीय सत्कारले समाजमा छुट्टै उत्साह र उमङ्ग ल्याउँथ्यो। कुनै गाउँमा देउसी खेल्न जाँदा त्यहाँका मानिससँगको सम्बन्ध अझ नजिक हुन्थ्यो। गाउँको दूरीभन्दा पनि मनको निकटता ठूलो हुन्थ्यो। त्यतिबेला देउसी–भैलो एउटा सांस्कृतिक कार्यक्रम मात्र नभएर गाउँ–गाउँबीच सामाजिक एकता, आपसी सद्भाव र भाइचाराको सम्बन्ध जोड्ने सुन्दर माध्यम थियो।
तर आज समयसँगै ती परम्पराहरू विस्तारै हराउँदै गएका छन्। पहिलेको जस्तो गाउँ–गाउँबीचको आवतजावत, सामूहिक सहभागिता, मौलिक भाका र आत्मीयता कम हुँदै गएको महसुस हुन्छ। आधुनिकताको प्रभावसँगै हाम्रा मौलिक संस्कृति र परम्पराहरू ओझेलमा पर्दै जानु चिन्ताको विषय हो।
हामीले नयाँ पुस्तालाई केवल तिहार मनाउने तरिका मात्र होइन, तिहारले जोड्ने सम्बन्ध, देउसी–भैलोले सिकाउने सामाजिक एकता र हाम्रो संस्कृतिको वास्तविक महत्व पनि बुझाउन जरुरी छ। किनकि संस्कृति हराउनु भनेको केवल एउटा परम्परा हराउनु होइन, पुस्तौँदेखि जोडिँदै आएको हाम्रो सामाजिक आत्मीयता र पहिचान कमजोर हुँदै जानु पनि हो।
तिहार : माइती र चेलीबीचको आत्मीयता, बाल्यकालका सम्झना र हराउँदै गएको मौलिकता
तिहार केवल उज्यालोको पर्व मात्र होइन, यो प्रेम, सद्भाव, आत्मीयता र पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने नेपालीहरूको मौलिक सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउने भाइटीकाले माइती र चेलीबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ।
विवाहपछि आफ्नो घरपरिवार र जिम्मेवारीमा व्यस्त बनेका चेलीहरूका लागि तिहार माइती सम्झने, दाजुभाइसँग भेटघाट गर्ने, बाल्यकालका सम्झनाहरू साटासाट गर्ने र केही समय भए पनि माइतीको आँगनमा रमाउने विशेष अवसर हो। माइतीको आँगन, आमाको माया, दाजुभाइको साथ र दिदीबहिनीको आत्मीयताले तिहारलाई अझ विशेष बनाउँछ। वर्षभरि टाढा रहे पनि तिहारले सबैलाई एउटै भावनात्मक सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छ।
आज पनि बाल्यकालको तिहार सम्झँदा मन त्यसै रमाउँछ। हामी सानो हुँदा तिहार आउनुभन्दा धेरै दिनअघिदेखि नै छुट्टै उत्साह हुन्थ्यो। गाउँघरमा देउसी–भैलो खेल्ने तयारी, मादल र बाँसुरीको ताल, भट्याउने र मिलेर स्वर थप्ने चलन, घरघरमा पुगेर आशीर्वाद र शुभकामना दिने परम्परा कति रमाइलो र आत्मीय थियो। देउसी–भैलोमा उमेर, जात, वर्ग र धनी–गरिबको कुनै भेदभाव हुँदैनथ्यो। सबै मिलेर गाउँघरका आँगनमा रमाइलो गर्थ्यौँ। कसैले भट्याउँथ्यो, कसैले मादल बजाउँथ्यो, कसैले नाच्थ्यो त कसैले स्वरमा स्वर मिलाउँथ्यो। त्यतिबेलाको त्यो सामूहिक खुसी र मौलिकपनको सम्झना आज पनि मनमा ताजै छ।
त्यतिबेला देउसी–भैलो मनोरञ्जनको माध्यम मात्र थिएन, यो गाउँघरबीचको सम्बन्ध जोड्ने, आपसी सद्भाव बढाउने र आफ्नो संस्कृति तथा परम्परा नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम थियो। देउसीका भाका, भैलोका गीत, आशिषका शब्द र घरधनीको आतिथ्यतामा नेपाली समाजको मौलिक पहिचान झल्किन्थ्यो।
तर समयसँगै तिहार मनाउने शैली पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। आधुनिक प्रविधि, व्यस्त जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशसँगै हाम्रा पुराना मौलिक परम्परा र संस्कृतिहरू क्रमशः ओझेलमा पर्दै गएका छन्। कतिपय ठाउँमा देउसी–भैलो केवल औपचारिकता र आर्थिक सङ्कलनमा सीमित हुन थालेको देखिन्छ। पुराना भाका, मौलिक गीत, सामूहिक सहभागिता र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउनेतर्फ हामी सबैको ध्यान जान आवश्यक छ।
समय परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो, तर परिवर्तनका नाममा आफ्नो मौलिकता र पहिचान गुमाउनु उचित होइन। नयाँ पुस्तालाई हाम्रो परम्परा, संस्कार, देउसी–भैलोको वास्तविक महत्व र भाइटीकाको भावनात्मक पक्षबारे बुझाउन सक्यौँ भने मात्रै हाम्रो संस्कृति पुस्तौँसम्म जीवित रहन सक्छ।
अन्ततः तिहार भनेको दियो बाल्ने, फूलमाला लगाउने र टीका लगाउने पर्वमा मात्र सीमित छैन। यो माइती र चेलीबीचको माया, दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको विश्वास, परिवारबीचको एकता तथा समाजमा सद्भाव र आत्मीयता बाँड्ने पर्व हो। बाल्यकालका ती अविस्मरणीय क्षण र गाउँघरका मौलिक देउसी–भैलोका भाकाहरू हाम्रो जीवनका अमूल्य सम्पत्ति हुन्।
हामीले समयसँगै अघि बढ्नुपर्छ, तर आफ्नो संस्कृति, परम्परा र मौलिकता भने कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन। किनकि संस्कृति हाम्रो पहिचान हो र आत्मीय सम्बन्ध हाम्रो जीवनको सुन्दरता हो।
तिहारको हार्दिक शुभकामना!
हाम्रो मौलिक संस्कृति र पारिवारिक आत्मीयता सधैँ जीवित रहोस्।
