आजको जीवन दौडिरहेको छ । बिहान आँखा खुलेदेखि नै जिम्मेवारीको सुरुवात हुन्छ । घरको काम, कार्यालयको दबाब, व्यवसायको चिन्ता, आर्थिक आवश्यकता, छोराछोरीको भविष्य, बुढा बुबाआमाको स्वास्थ्य, जीवनसाथीको अपेक्षा, साथीभाइ र इष्टमित्रसँगको सम्बन्ध , यी सबैलाई सम्हाल्दै मानिस साँझसम्म आइपुग्छ । शरीर घरमा आइपुग्छ, तर मन भने अझै कामकै चापमा अल्झिरहेको हुन्छ ।

हामीसँग समय कम भएको होइन, समयलाई कहाँ र कसरी दिने भन्ने कुरा जटिल बन्दै गएको हो । हामी पैसा कमाउन दौडिन्छौँ, तर कहिलेकाहीँ त्यही दौडमा परिवारसँग बिताउनुपर्ने अमूल्य समय गुमाइरहेका हुन्छौँ । राम्रो घर बनाउन खोज्दा घरभित्रको हाँसो हराउन सक्छ । छोराछोरीको भविष्य बनाउन खोज्दा उनीहरूको आजको बालापन छुट्न सक्छ । जीवनसाथीका लागि सुख खोज्दा उसलाई चाहिएको साथ र दुई शब्दको आत्मीयता दिन भुल्न सक्छौँ । त्यसैले प्रश्न केवल “जीवन कसरी सफल बनाउने ?” भन्ने होइन । प्रश्न यो पनि हो , “सफलताको यात्रामा आफ्ना मानिसहरूलाई कसरी साथमा राख्ने ?” परिवारलाई खुसी राख्न ठूलो कुरा होइन, सानो उपस्थिती चाहिन्छ ।

परिवारलाई खुसी राख्न सधैँ महँगो उपहार, ठूलो घर वा धेरै पैसा चाहिँदैन । कहिलेकाहीँ थाकेर घर फर्किएपछि सोधिएको एउटा प्रश्न , “आज दिन कस्तो भयो ?” ले पनि मन हलुका बनाइदिन्छ । बुबाआमालाई महँगो वस्तुभन्दा छोराछोरीको केही समय प्यारो हुन सक्छ । जीवनसाथीलाई हरेक दिन ठूलो प्रेमको प्रदर्शनभन्दा उसको कुरा ध्यान दिएर सुन्ने बानी चाहिन सक्छ । छोराछोरीलाई महँगो खेलौना भन्दा आमाबुबासँग बसेर खेल्ने, कुरा गर्ने र हाँस्ने समय महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।

सम्बन्धहरू पैसाले होइन, उपस्थितिले बलिया हुन्छन् । त्यसैले घरमा पुगेपछि केही समय मोबाइललाई छेउमा राखौँ । परिवारको अनुहार हेरौँ । उनीहरूको कुरा सुनौँ । उनीहरूका साना–साना खुसीमा सहभागी बनौँ । किनकि आज हामीले बेवास्ता गरेको त्यो सानो क्षण भोलि सम्झन खोज्दा फर्केर आउँदैन ।

जीवनसाथी भनेको केवल एउटै घरमा बस्ने व्यक्ति होइन, जीवनको सुख–दुःख बोकेर हिँड्ने सहयात्री हो । सधैँ एउटै विचार हुनु आवश्यक छैन । कहिलेकाहीँ विवाद हुन्छ, रिस उठ्छ, मन दुख्छ । तर सम्बन्धको सुन्दरता कहिल्यै विवाद नहुनुमा होइन, विवादपछि पनि एकअर्कालाई बुझ्ने प्रयास गर्नुमा हुन्छ । जीवनसाथीको कुरा बीचमै काटेर होइन, पूरा सुनेर बुझौँ । उसको मेहनतलाई सामान्य नठानौँ । घरको कामलाई केवल एउटाको जिम्मेवारी नबनाऔँ । आफ्नो गल्ती भए “माफ गर” भन्न डर नमानौँ । राम्रो काम गर्दा प्रशंसा गर्न कञ्जुस्याइँ नगरौँ । कहिलेकाहीँ एउटा चिया सँगै पिउनु, केही समय हिँड्नु, पुराना सम्झना सम्झेर हाँस्नु वा कुनै विशेष कारणबिना “तिमी मेरो जीवनमा हुनु मेरो भाग्य हो” भन्नु पनि सम्बन्धलाई फेरि न्यानो बनाउन सक्छ ।

प्रेम केवल शब्दमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ । छोराछोरीलाई समय दिनु भनेको उनीहरूको भविष्यमा लगानी गर्नु हो । आज धेरै अभिभावक भन्छन्—“छोराछोरीका लागि नै त काम गरिरहेका छौँ ।” तर एउटा कुरा सोच्नुपर्छ , यदि उनीहरूका लागि कमाएको पैसा छ, तर उनीहरूसँग बस्ने समय छैन भने त्यो सम्पन्नता कति पूर्ण होला ? छोराछोरी ठूलो हुँदै जाँदा उनीहरूको आवश्यकता पनि बदलिन्छ । सानो हुँदा काख चाहिन्छ, केही ठूलो भएपछि खेल्ने साथी चाहिन्छ, किशोर अवस्थामा सुन्ने कान चाहिन्छ र युवावस्थामा निर्णयमा सम्मान र विश्वास चाहिन्छ । उनीहरूले गल्ती गर्दा केवल गाली नगरौँ । पहिले बुझौँ , किन गल्ती भयो ? उनीहरूको साथी बनौँ, तर अनुशासन पनि सिकाऔँ । उनीहरूलाई केवल “पढ” नभनौँ, आफूले पनि मेहनत गरेर उदाहरण देखाऔँ । उनीहरूलाई पैसा दिनुभन्दा पहिले समय दिऔँ, सुविधा दिनुभन्दा पहिले संस्कार दिऔँ । किनकि छोराछोरीले हामीले दिएको वस्तु मात्र सम्झँदैनन्, हामीले उनीहरूलाई दिएको व्यवहार पनि जीवनभर बोकेर हिँड्छन् ।

बुढा बुबाआमा घरको जिम्मेवारी होइन, हाम्रो जरा हुन् । समय बित्दै जाँदा भूमिका परिवर्तन हुन्छ । कुनै समय हामीलाई हात समातेर हिँडाउने बुबाआमा एक दिन हाम्रो हात समातेर हिँड्नुपर्ने अवस्थामा पुग्छन् । उमेर ढल्किँदै गएपछि उनीहरूलाई ठूलो कुरा चाहिँदैन । आफ्नो कुरा सुनिदिने कोही, औषधि समयमा खाइरहेका छन् कि भनेर सोधिदिने कोही, केही समय सँगै बसेर कुरा गरिदिने कोही , यति नै धेरै हुन सक्छ । बुबाआमासँग असहमति हुन सक्छ । उनीहरूको सोच पुरानो लाग्न सक्छ । तर उनीहरूको सम्मान हराउनु हुँदैन । हामी आज जहाँ छौँ, त्यहाँ पुग्न उनीहरूले आफ्ना धेरै रहरहरू पछाडि छोडेका हुन्छन् । त्यसैले व्यस्तताको बहाना बनाएर उनीहरूलाई एक्लो नबनाऔँ ।

जागिर र व्यवसाय पनि चाहिन्छ, तर जीवन केवल काम होइन । काम नगरी जीवन चल्दैन । पैसा आवश्यक छ । व्यवसाय, जागिर, करियर र भविष्यको योजना सबै आवश्यक छन् । तर काम जीवनको एउटा हिस्सा हो, सम्पूर्ण जीवन होइन । कार्यालयको तनाव घरमा ल्याउने बानीले घरको वातावरण बिगार्न सक्छ । व्यापारको घाटा, ग्राहकको समस्या वा कार्यालयको दबाबलाई परिवारका सदस्यप्रति रिस पोख्ने कारण बनाउनु हुँदैन । कामको समय काममा केन्द्रित हो औँ । घरको समय घरलाई दिऔँ ।

आरामको समय शरीर र मनलाई दिऔँ । सबै कुरा एकै समयमा सम्हाल्न खोज्दा अन्ततः कुनै पनि कुरा राम्रोसँग सम्हालिन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ । व्यस्त हुनु र व्यवस्थित हुनु एउटै कुरा होइन ।

सबैलाई खुसी बनाउन खोज्दा आफूलाई हराउन दिनु हुँदैन । हामी कहिलेकाहीँ सबैको नजरमा राम्रो बन्न खोज्छौँ । आफन्तलाई खुसी पार्न खोज्छौँ, साथीलाई खुसी पार्न खोज्छौँ, कार्यालयमा राम्रो देखिन खोज्छौँ, परिवारमा पनि सबैको अपेक्षा पूरा गर्न खोज्छौँ । तर एउटा सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ , हरेक मानिसलाई सधैँ खुसी राख्न सम्भव छैन । कसैले हाम्रो राम्रो काममा पनि दोष देखाउन सक्छ । कसैले हाम्रो मौनतालाई घमण्ड बुझ्न सक्छ । कसैले हाम्रो व्यस्ततालाई बेवास्ता ठान्न सक्छ । त्यसैले सबैको मन जित्ने प्रयासभन्दा आफ्नो चरित्र राम्रो बनाउने प्रयास गरौँ । इमानदार बनौँ । आफ्नो बोली र व्यवहार एउटै राखौँ । अरूको अगाडि एउटा र घरभित्र अर्को व्यक्ति नबनौँ । वाचा गरेपछि पूरा गर्ने प्रयास गरौँ । नसक्ने कुरा स्पष्ट रूपमा “सक्दिनँ” भन्न सिकौँ । मानिसको नजरमा राम्रो देखिनुभन्दा आफ्नो अन्तर्मनको नजरमा सफा हुनु ठूलो कुरा हो ।

असल बन्न कुनै ठूलो उपाधि चाहिँदैन । असल छोरा त्यो हो, जसले बुबाआमाको सम्मान गर्छ र उनीहरूको आवश्यकतालाई बुझ्ने प्रयास गर्छ । असल पति त्यो हो, जसले जीवनसाथीलाई आफ्नो बराबरको सहयात्री मान्छ, उसको विचारको सम्मान गर्छ र कठिन समयमा साथ छोड्दैन । असल बुबा त्यो हो, जसले छोराछोरीलाई केवल सुविधा होइन, संस्कार, समय, आत्मविश्वास र सही बाटो दिन्छ । असल व्यवसायी त्यो हो, जसले नाफासँगै इमानदारीलाई पनि मूल्य दिन्छ, कर्मचारी, ग्राहक र साझेदारप्रति जिम्मेवार हुन्छ । असल साथी त्यो हो, जो खुसीमा मात्र होइन, दुःखमा पनि साथमा उभिन्छ । र असल मानिस त्यो हो, जो आफूबाट अरूको जीवनमा अनावश्यक पीडा होइन, केही सहजता र उज्यालो थप्छ ।

समय व्यवस्थापनको सुरुवात घडीबाट होइन, प्राथमिकताबाट हुन्छ । दिनमा सबैसँग २४ घण्टा नै हुन्छ । फरक यति हो , कसैले आफ्नो समयलाई प्राथमिकताअनुसार बाँड्छ, कसैले परिस्थितिको पछि दौडिन्छ । दिनको केही समय परिवारका लागि छुट्याऔँ । जीवनसाथीसँग कुरा गर्ने समय बनाऔँ । छोराछोरीसँग बस्ने समय बनाऔँ । बुबाआमालाई फोन गर्ने वा भेट्ने समय निकालौँ । कामका लागि निश्चित समय राखौँ । आफ्नो शरीर, निद्रा र मनका लागि पनि समय राखौँ । हरेक दिन ठूलो योजना बनाउन आवश्यक छैन । सानो तर नियमित बानीले ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ । हप्तामा एक दिन परिवारसँग खाना खाने, महिनामा एकपटक सानो घुमफिर गर्ने, हरेक दिन केही मिनेट खुलेर कुरा गर्ने , यी साना अभ्यासले सम्बन्धमा ठूलो न्यानोपन ल्याउन सक्छन् ।

आफ्नो खुसीलाई पनि अरूलाई खुसी बनाउने दौडमा आफूभित्रको मानिसलाई बिर्सनु हुँदैन । थाकेको शरीरलाई आराम चाहिन्छ । अशान्त मनलाई शान्ति चाहिन्छ ।  चिन्तित मस्तिष्कलाई केही समय मौनता चाहिन्छ । आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल गर्नु स्वार्थ होइन । पर्याप्त निद्रा, स्वस्थ खाना, केही समय हिँडडुल, आफ्नो रुचिको काम, किताब पढ्ने बानी, प्रकृतिसँग समय बिताउने वा केही समय एक्लै बस्ने अभ्यास पनि जीवनको आवश्यकता हो । किनकि आफूभित्रै खाली भएको मानिसले लामो समयसम्म अरूलाई खुसी बाँड्न सक्दैन ।

सम्बन्ध बचाउने सबैभन्दा ठूलो उपाय कुरा गर्नु हो । धेरै सम्बन्ध ठूलो गल्तीले होइन, सानो–सानो मौनताले कमजोर हुन्छन् । मन दुख्यो भने भन्नुपर्छ । गलत बुझियो भने स्पष्ट पार्नुपर्छ । रिस उठ्यो भने केही समय शान्त भएर कुरा गर्नुपर्छ । समस्या आयो भने दोषी खोज्नुभन्दा समाधान खोज्नुपर्छ । “तिमी सधैँ यस्तै गर्छौ” भन्नुभन्दा ,  “तिमीले यस्तो गर्दा मलाई दुःख लाग्छ” भन्न सिकौँ । शब्द साना हुन्छन्, तर शब्दले सम्बन्ध जोड्न पनि सक्छ र तोड्न पनि सक्छ ।

सरल जीवन भनेको सबै कुरा आफूले चाहेजस्तो हुनु होइन । सरल जीवन भनेको के कुरालाई महत्व दिने र के कुरालाई छोडिदिने भन्ने जान्नु हो । हरेक विवादमा जित्न आवश्यक छैन । हरेक कुराको जवाफ दिन आवश्यक छैन । हरेक आलोचनालाई मनमा राख्न आवश्यक छैन । हरेक निमन्त्रणामा उपस्थित हुन आवश्यक छैन । हरेक मानिसलाई आफ्नो जीवनको केन्द्रमा राख्न आवश्यक छैन । केही कुरा समयसँगै छोड्नुपर्छ । केही सम्बन्धमा दूरी आवश्यक हुन्छ । केही अपेक्षा घटाउनुपर्छ । केही अहंकार त्याग्नुपर्छ । त्यसपछि जीवन अलि हलुका हुन्छ ।

अन्ततः जीवन केका लागि ? हामी जन्मिन्छौँ, पढ्छौँ, काम गर्छौँ, पैसा कमाउँछौँ, घर बनाउँछौँ, भविष्य बनाउने सोचमा वर्तमान बिताउँछौँ । तर एक दिन पछाडि फर्केर हेर्दा थाहा हुन्छ, जीवनमा सबैभन्दा मूल्यवान कुरा बैंकको रकम मात्र रहेनछ । आमाको आवाज, बुबाको मुस्कान, जीवनसाथीको साथ, छोराछोरीको हाँसो, साथीको आत्मीयता, आफन्तको अपनत्व, र आफ्नै मनको शान्ति ,  यिनै त रहेछन् जीवनका वास्तविक सम्पत्ति । त्यसैले व्यस्त जीवनबाट भाग्नुपर्दैन, व्यस्त जीवनलाई व्यवस्थित गर्न सिक्नुपर्छ । काम गरौँ, तर परिवार नछुटोस् । पैसा कमाऔँ, तर सम्बन्ध नहराओस् । सफल बनौँ, तर संस्कार नबिर्सौँ । सबैलाई माया गरौँ, तर आफूलाई पनि माया गर्न सिकौँ । गल्ती गरौँ, तर स्वीकार गर्न सिकौँ । रिस उठोस्, तर क्षमा गर्न पनि सिकौँ । किनकि अन्ततः मानिसले आफ्नो जीवनमा कति कमायो भन्दा पनि कति मन जित्यो, कति आँसु पुछ्यो, कति मुस्कान बाँड्यो र आफ्ना मानिसहरूलाई कति आत्मीय महसुस गरायो भन्ने कुरा धेरै ठूलो हुन्छ ।

जीवन लामो हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन, तर जीवनलाई सुन्दर बनाउने अवसर हरेक दिन हाम्रो हातमा हुन्छ । त्यसैले समयलाई केवल बित्न नदिऔँ , सम्बन्धमा लगानी गरौँ, प्रेममा समय दिऔँ, परिवारसँग हाँसौँ र आफूभित्र पनि एउटा शान्त, सरल र खुसी मानिसलाई जीवित राखौँ ।

जीवन भनेको केवल कमाइ, करियर, व्यवसाय र सफलताको नाम होइन; आफ्ना मानिसहरूको अनुहारमा मुस्कान देख्न पाउनु, दुःखमा साथ दिन पाउनु र आफूले माया गर्नेहरूसँग मन खोलेर बाँच्न पाउनु नै जीवनको वास्तविक सम्पन्नता हो । काम गरौँ, सपना पछ्याऔँ, भविष्य बनाऔँ, तर परिवारलाई समय दिन नबिर्सौँ । बुबाआमाको हात समातौँ, जीवनसाथीको मन बुझौँ, छोराछोरीको बालापनमा सहभागी बनौँ र साथीभाइ–इष्टमित्रसँगको आत्मीयता जोगाइराखौँ । सबैलाई सधैँ खुसी बनाउन सकिँदैन, तर आफ्नो व्यवहारले कसैको मन नदुखाउने प्रयास अवश्य गर्न सकिन्छ । इमानदारीलाई आधार, प्रेमलाई भाषा, सम्मानलाई संस्कार र समयलाई सम्बन्धको उपहार बनाऔँ । काम गरौँ, तर परिवारलाई हराउन दिनु हुँदैन । पैसा कमाऔँ, तर सम्बन्धलाई हराउन दिनु हुँदैन । सफल बनौँ, तर आफ्नो सरलता, संस्कार र मानवीयता हराउन दिनु हुँदैन । किनकि जीवनको अन्तिम हिसाबमा हामीले कति सम्पत्ति जोड्यौँ भन्दा पनि, कति मन जित्यौँ, कति सम्बन्ध जोगायौँ र आफ्ना मानिसहरूलाई कति खुसी बनाएर बाँच्यौँ , सायद त्यही नै हाम्रो जीवनको सबैभन्दा सुन्दर उपलब्धि हुनेछ ।