लिडर भनेको केवल अगाडि उभिएर भाषण गर्ने मान्छे होइन । लिडर भनेको भीडको अगाडि देखिने अनुहार मात्र होइन । लिडर त त्यो हो, जो भीड सकिएपछि पनि जनताको पीडा देख्छ, सुन्छ र महसुस गर्छ ।

मैले देखेको लिडर फरक छ । मैले सोचेको लिडर फरक छ । मैले कल्पना गरेको लिडर अझै फरक छ । म यस्तो लिडरको खोजीमा छु, जसको वरिपरि सुरक्षा घेरा होइन, जनताको घेरा होस् । जसलाई भेट्न जनताले महिनौँ कुर्नु नपरोस् । जसको ढोका गरिबका लागि पनि त्यत्तिकै खुला होस्, जति पहुँचवालाका लागि खुला हुन्छ ।

मैले कल्पना गरेको लिडरको हातमा ठूलो शक्ति भएर पनि त्यो शक्तिको घमण्ड नहोस् । कुर्सीमा बसेपछि आफूलाई जनताभन्दा माथि सम्झिने होइन, कुर्सीले आफूलाई जनताको सेवक बनाएको सम्झिने होस् ।

मेरो कल्पनाको लिडर

मैले कल्पना गरेको लिडरको वरिपरि अग्लो पर्खाल नहोस् । उसको ढोका गरिबका लागि बन्द र पहुँचवालाका लागि खुला नहोस् । उसलाई भेट्न चिनजान चाहिने अवस्था नहोस् । उसको अगाडि आफ्नो समस्या राख्न कसैको सिफारिस चाहिने अवस्था नहोस् । उसको वरिपरि सुरक्षाको घेरा भए पनि मन वरिपरि घमण्डको घेरा नहोस् । ऊ जनताको बीचमा बस्न सकोस् । गाउँको धुलोमा हिँड्न सकोस् । किसानको खेतमा पुग्न सकोस् । मजदुरको पसिना देख्न सकोस् । सडकमा भारी बोकेर हिँडिरहेको मानिसको थकान बुझ्न सकोस् । किनकि देशका सबै कथा संसद् भवनका कुर्सीबाट देखिँदैनन् । देशको वास्तविक कथा त त्यहाँ भेटिन्छ, जहाँ बिहानैदेखि हातमा हँसिया बोकेर खेततिर जाने किसान हुन्छ । त्यहाँ भेटिन्छ, जहाँ मजदुर दिनभर पसिना बगाएर साँझ घर फर्किन्छ र भोलिको ज्यालाको चिन्तामा सुत्छ । त्यहाँ भेटिन्छ, जहाँ आमाले चुलोमा भात पाक्छ कि पाक्दैन भनेर हिसाब गर्छिन् । त्यहाँ भेटिन्छ, जहाँ बुबा आफ्नो सन्तानको पढाइ रोकिएला कि भनेर रातभर सोचिरहन्छन् । त्यहाँ भेटिन्छ, जहाँ युवाको हातमा डिग्री हुन्छ तर रोजगारी हुँदैन । त्यसैले मेरो लिडरले देशलाई केवल तथ्यांकमा होइन, मानिसको अनुहारमा पढ्न सक्नुपर्छ ।

गरिबको घरमा पुग्दा क्यामेरा होइन, करुणा देखियोस् 

हामीले कहिलेकाहीँ गरिबको घरमा लिडरहरू पुगेको देख्छौँ । क्यामेरा आउँछ । फोटो खिचिन्छ । केही शब्द बोलिन्छ । सान्त्वनाका कुरा गरिन्छ । तर क्यामेरा गएपछि त्यो घरमा फेरि उही समस्या बाँकी रहन्छ । म यस्तो लिडर चाहन्छु, जो गरिबको घरमा पुग्दा पहिले क्यामेरा नखोजोस् । उसले त्यो घरको खाली चुलो देखोस् । भित्तामा झुन्डिएको पुरानो पात्रो देखोस् । विद्यालय जान चाहेर पनि कापी–कलम किन्न नसकेको बालक देखोस् । औषधि किन्न पैसा नभएर पीडा सहेर बसेको वृद्ध देखोस् । र त्यसपछि आफैँलाई प्रश्न गरोस् , “म जहाँ बसेको छु, त्यहाँबाट यो परिवारको जीवनमा के परिवर्तन ल्याउन सक्छु ?” मलाई त्यही लिडर चाहिएको हो । गरिबलाई दया देखाउने होइन, गरिब भएर बाँच्नुपर्ने बाध्यता हटाउने लिडर ।

तल्लो तहको आवाज माथिसम्म पुग्ने बाटो बनोस् 

हामी प्रायः विकासका कुरा गर्छौँ ।ठूला सडक । ठूला भवन । ठूला आयोजना । ठूला योजना । तर कहिलेकाहीँ एउटा गाउँको सामान्य बाटो पनि त्यहाँका मानिसका लागि संसारकै ठूलो आवश्यकता हुन्छ । कसैका लागि सडक भनेको विकासको एउटा परियोजना होला, तर गाउँकी गर्भवती महिलाका लागि त्यो अस्पताल पुग्ने जीवनरेखा हुन सक्छ । कसैका लागि एउटा पुल सामान्य संरचना होला, तर विद्यार्थीका लागि त्यो विद्यालय पुग्ने बाटो हुन सक्छ । कसैका लागि एउटा स्वास्थ्य चौकी एउटा सरकारी भवन होला, तर गरिब परिवारका लागि त्यो जीवन र मृत्युबीचको आशा हुन सक्छ । त्यसैले मैले कल्पना गरेको लिडरले माथिबाट निर्णय थोपर्ने होइन, तलबाट आवाज उठाउने वातावरण बनाओस् । गाउँको मान्छेले बोलेको कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण होस् । सहरको आवाज ठूलो भएकै कारण ठूलो नहोस्; सत्य र आवश्यकता भएकै कारण ठूलो होस् ।

युवाको आँखामा विदेश होइन, भविष्य देखियोस् 

आज धेरै युवाको सपना देशभित्र अडिन सकेको छैन । कसैको हातमा पासपोर्ट छ । कसैको हातमा भाषा सिकेको प्रमाणपत्र छ । कसैको हातमा डिग्री छ । कसैको हातमा सीप छ । तर मनमा एउटै प्रश्न छ, “यहाँ मेरो भविष्य छ त ?” एउटा युवा विदेश जाँदा हामी कहिलेकाहीँ त्यसलाई उसको व्यक्तिगत सफलता भनेर हेर्छौँ । तर त्यसको पछाडि एउटा अर्को कथा पनि हुन्छ । कुनै आमाको आँखामा आँसु हुन्छ । कुनै बुबाको मनमा डर हुन्छ । कुनै प्रेमिकाको प्रतीक्षा हुन्छ । कुनै श्रीमतीको एक्लोपन हुन्छ । कुनै बच्चाको बाबासँग टाढिएको बाल्यकाल हुन्छ । विदेश जानु अपराध होइन । अवसर खोज्नु गलत होइन । तर आफ्नै देशमा अवसर नदेखेर जानुपर्ने बाध्यता भने हाम्रो नेतृत्वका लागि गम्भीर प्रश्न हो । मैले चाहेको लिडरले युवालाई “देशको भविष्य” भनेर भाषणमा मात्र नभनोस् । युवाले भविष्य खोज्न विदेश जानुअघि देशमै आफ्नो भविष्य देख्न सक्ने वातावरण बनाओस् ।

किसानको पसिना नीतिको केन्द्रमा आओस् 

हामीले कृषिप्रधान देश भनेर गर्व गर्छौँ । तर किसानको जीवन कहिलेकाहीँ त्यही गर्वभन्दा निकै टाढा देखिन्छ । बिहानदेखि साँझसम्म खेतमा पसिना बगाउने किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैन । उसले मल खोज्छ । बीउ खोज्छ । सिँचाइ खोज्छ । बजार खोज्छ । अन्ततः आफ्नो पसिनाको मूल्य खोज्छ । तर दलालको हातमा पुगेपछि किसानको मेहनतको मूल्य घट्दै जान्छ र उपभोक्ताको मूल्य बढ्दै जान्छ । बीचमा कसले कमाउँछ ? मेहनत गर्ने किसानले होइन  दलालले कमाउँछ । त्यसैले मैले चाहेको लिडरले किसानलाई चुनावी नारामा मात्र सम्झनु हुँदैन । उसले किसानको खेतसम्म पुग्ने नीति बनाउनुपर्छ । किसानले उत्पादन गरेको वस्तु खेतमै कुहिन नपरोस् । उसको पसिनाको मूल्य उसकै हातमा पुग्न सकोस् । कृषि गर्ने मानिसले आफ्नो पेशाप्रति लाज होइन, गर्व गर्न सकोस् ।

लिडरको परीक्षा जनताको दुःखमा हुन्छ

खुसीको समयमा जनताको बीचमा उभिन सजिलो हुन्छ । माला लगाउन सजिलो छ । फूल लिन सजिलो छ । तालि बजाउन सजिलो छ । मञ्चमा मुस्कुराउन सजिलो छ । तर बाढी आउँदा ? पहिरो जाँदा ? घर भत्किँदा ? कसैको परिवार उजाडिँदा ? त्यतिबेला जनताको बीचमा उभिन सक्ने मान्छे नै वास्तविक लिडर हो । जनता रोइरहेको बेला उसको आँखामा पनि पीडा देखिनुपर्छ । तर त्यो पीडा केवल भाषणको शब्दमा होइन, काममा देखिनुपर्छ । राहतको फोटो खिचेर होइन, राहत सही हातमा पुग्यो कि पुगेन भनेर हेर्न सक्ने नेतृत्व चाहिएको छ । दुःखलाई राजनीतिक अवसर बनाउने होइन, दुःखलाई कम गर्ने अवसर बनाउने नेतृत्व चाहिएको छ ।

स्वार्थभन्दा माथि उठेको मान्छे

हाम्रो समाजमा एउटा प्रश्न बारम्बार सुनिन्छ , “उसले मेरो लागि के गर्छ ?” तर सायद नेतृत्वमा पुग्ने मानिसले यही प्रश्नलाई उल्टाएर आफैँलाई सोध्न सक्नुपर्छ , “मैले जनताको लागि के गर्न सक्छु ?” यहीँबाट नेतृत्वको वास्तविक अर्थ सुरु हुन्छ । कुर्सीमा पुगेपछि आफ्ना मान्छे खोज्ने होइन, योग्य मान्छे खोज्ने । आफ्नो फाइदाको हिसाब गर्ने होइन, सार्वजनिक हितको बाटो रोज्ने । आफ्नो परिवारको भविष्य मात्र सुरक्षित गर्ने होइन, हजारौँ परिवारले सुरक्षित भविष्यको सपना देख्न सक्ने वातावरण बनाउने । किनकि नेतृत्व भनेको आफ्नो वरिपरि अवसर जम्मा गर्नु होइन, अरूका लागि अवसरको ढोका खोल्नु हो । मैले कल्पना गरेको लिडर आफ्नो प्रशंसा सुन्दा मात्र खुसी हुने होइन । आफ्नो गल्ती देखाइदिने आवाज सुन्न सक्ने हो । आलोचनाबाट भाग्ने होइन, आलोचनाभित्र लुकेको सत्य खोज्न सक्ने हो । उसको वरिपरि सधैँ ताली बजाउने हात मात्र नहुन् । कहिलेकाहीँ गलत बाटो देख्दा “यो गलत भयो” भनेर आँखामा आँखा राखेर भन्न सक्ने मानिस पनि होऊन् । किनकि ताली बजाउने मानिसले तपाईंलाई खुसी बनाउन सक्छ, तर सत्य बोल्ने मानिसले तपाईंलाई सही बाटोमा हिँडाउन सक्छ । वास्तविक लिडरलाई आफ्नो नाम ठूलो बनाउने मानिस चाहिँदैन; आफूभन्दा ठूलो जनताको हित देख्न सक्ने मानिस चाहिन्छ । उसले पदलाई शक्ति होइन, जिम्मेवारी सम्झियोस् ।

कुर्सीलाई अधिकार होइन, जनताले दिएको विश्वास सम्झियोस् । र जब कुनै निर्णय लिनुपर्ने बेला आउँछ, उसले आफूलाई एउटा मात्र प्रश्न सोधोस्, “यसबाट मेरो कति फाइदा हुन्छ ?” होइन,
“यसबाट जनताको जीवनमा कति राम्रो परिवर्तन आउँछ ?” सायद त्यही दिनदेखि नेतृत्व स्वार्थबाट सेवातर्फ मोडिन्छ । र त्यही दिन हामीले साँच्चिकै भन्न सक्छौँ,  यो मान्छे कुर्सीमा बसेको मात्र होइन, जनताको मनमा बसेको लिडर हो ।

हामीलाई अब अर्को अनुहार मात्र चाहिएको होइन

हामीले धेरै अनुहार देखिसकेका छौँ । अनुहार फेरिँदै गए । नारा फेरिँदै गए । तर जनताको समस्या धेरैपटक उही ठाउँमा उभिरह्यो । त्यसैले अब मलाई अर्को अनुहार मात्र चाहिएको छैन । मलाई अर्को सोच चाहिएको छ । अर्को संस्कार चाहिएको छ । अर्को राजनीतिक व्यवहार चाहिएको छ । जनतालाई प्रयोग गर्ने होइन, जनतालाई सम्मान गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ । किनकि नेतृत्व भनेको जनतालाई आफ्नो पछाडि हिँडाउनु मात्र होइन; कहिलेकाहीँ जनताको अगाडि हिँडेर बाटो खोल्नु पनि हो ।

मैले मान्ने लिडर

मैले मान्ने लिडर त्यो होइन, जसको नाम ठूलो छ । मैले मान्ने लिडर त्यो हो, जसको मन ठूलो छ । जसले सानो मान्छेलाई सानो नठान्दोस् । जसले फरक विचार राख्ने मानिसलाई शत्रु नठान्दोस् । जसले आफ्नो आलोचना सुन्न सकोस् । जसले पदलाई अधिकार होइन, जिम्मेवारी सम्झियोस् । जसले जनताको घरमा पुग्दा आफ्नो परिचय दिन नपरोस्, जनताले नै उसको व्यवहारबाट परिचय पाऊन् । जसले गरिबको आँसु देख्दा मन कठोर नबनाओस् । जसले पीडितको आवाज सुन्दा कान बन्द नगरोस् ।जसले देशलाई नक्सामा होइन, मानिसको जीवनमा सुधार आएको देखेर सफल भएको महसुस गरोस् । अनि मेरो प्रश्न , कहिलेकाहीँ मनमा लाग्छ , नेपालले यस्तो लिडर कहिले पाउने होला ? जनता रोइरहँदा मनदेखि रुने लिडर । गरिबको घरमा पुग्दा आफ्नो राजनीतिक भविष्य होइन, त्यो परिवारको भविष्य सोच्ने लिडर । किसानको पसिना देख्दा नीति सम्झने लिडर । युवाको हातमा पासपोर्ट देख्दा गर्व होइन, आफ्नै देशमा अवसर बनाउनुपर्ने जिम्मेवारी महसुस गर्ने लिडर । अस्पतालको बेडमा पैसा अभावमा छटपटाइरहेको नागरिक देख्दा भाषण होइन, समाधान खोज्ने लिडर । बाढीमा घर बगाएका मानिसका अगाडि क्यामेरातिर होइन, पीडितको आँखातिर हेर्न सक्ने लिडर । मलाई त्यही लिडर चाहिएको छ । सायद मैले खोजेको लिडर कुनै चमत्कार गरेर आकाशबाट झर्ने होइन । सायद त्यो नेतृत्व यही समाजबाट जन्मिनेछ । सायद उसले पनि कुनै दिन गरिबको घरमा बसेर चिसो भात खाएको होला । सायद उसले पनि कुनै किसानको दुःख नजिकबाट देखेको होला ।

सायद उसले पनि आफ्नो परिवारको अभाव महसुस गरेको होला । र त्यही पीडालाई शक्ति बनाएर ऊ नेतृत्वमा आउला । त्यो दिन, लिडर र जनता बीचको दूरी कम होला । त्यो दिन, कुर्सी ठूलो र जनता सानो हुने छैन । त्यो दिन, जनताले आफ्नो समस्या बोकेर कार्यालयको ढोकामा उभिँदा आफू कमजोर भएको महसुस गर्ने छैनन् । त्यो दिन, नेता जनताको मालिक होइन, जनताको सेवक भएको कुरा व्यवहारमै देखिनेछ ।

अन्तिममा एउटा सपना

मैले ठूलो सपना देखिरहेको छैन । म केवल यस्तो नेपाल कल्पना गरिरहेको छु, जहाँ लिडरलाई जनताको आँसु देख्न कुनै रिपोर्ट आवश्यक नपरोस् । जहाँ गरिबको पीडा बुझ्न कुनै तथ्यांक आवश्यक नपरोस् । जहाँ जनताको आवाज सुन्न आन्दोलन नै गर्नुपर्ने अवस्था नआओस् । जहाँ युवाले आफ्नो सपना पूरा गर्न देश छोड्नैपर्ने बाध्यता महसुस नगरोस् । जहाँ किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्यका लागि बिचौलियाको ढोका धाउन नपरोस् । जहाँ सामान्य नागरिकले न्याय खोज्दा आफ्नो हैसियत सम्झेर पछि हट्न नपरोस् । र जहाँ नेतृत्व भनेको केवल चुनाव जित्ने कला होइन, मानिसको जीवन जित्ने जिम्मेवारी होस् । मलाई थाहा छैन त्यो दिन कहिले आउँछ । र आशा अझै मरेको छैन । म अझै त्यही लिडरको प्रतीक्षामा छु, जो जनताको भावनामा बस्न सकोस्, भुइँमान्छेको मनमा अडिन सकोस्, गरिबको सहारा बन्न सकोस्, तल्लो तहको मर्म बुझ्न सकोस्, सबैको कुरा सुन्न र बुझ्न सकोस्, स्वार्थभन्दा माथि उठ्न सकोस्, र जनताको दुःखलाई आफ्नै दुःख सम्झिन सकोस् । सायद त्यो लिडर आउन अझै समय लाग्ला । तर मेरो प्रश्न आज पनि उस्तै छ ,  “जनता रोएको बेला मनदेखि नै रुने, गरिब रोएको बेला आफ्नै घर दुखेजस्तो महसुस गर्ने, र देशलाई कुर्सीबाट होइन, जनताको आँखाबाट हेर्ने , मैले कल्पना गरेको त्यो अर्को लिडर नेपालले कहिले पाउने होला ?