कहिलेकाहीँ मौसम केवल मौसम रहँदैन । आकाशमा देखिने कालो बादल, असामान्य गर्मी, समयभन्दा अगाडि पर्ने वर्षा, अचानक आउने बाढी र पहिरोले प्रकृतिले हामीलाई केही भनिरहेको जस्तो लाग्छ । कुनै समय निश्चित समयमा आउने वर्षा आज अनुमान गर्न गाह्रो हुँदै गएको छ । जाडो छोटिँदै गएको महसुस हुन्छ, गर्मीको ताप बढ्दै गएको छ र वर्षाको स्वरूप पनि बदलिँदै गएको छ । यी परिवर्तन केवल मौसमका सामान्य उतारचढाव होइनन्, संसारले भोगिरहेको जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकेत हुन् ।

जलवायु परिवर्तन भनेको लामो समयको अवधिमा पृथ्वीको तापक्रम, वर्षा, हावापानी र मौसमको स्वरूपमा हुने महत्वपूर्ण परिवर्तन हो । यसको प्राकृतिक कारण पनि छन्, तर पछिल्ला दशकमा मानव गतिविधिबाट बढिरहेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जन यसको प्रमुख कारण बनेको छ । उद्योग, सवारीसाधन, वन विनाश, अत्यधिक इन्धनको प्रयोग र अव्यवस्थित विकासले वातावरणमा दबाब बढाउँदै लगेका छन् । विकासको दौडमा हामीले प्रकृतिबाट धेरै लियौँ, तर प्रकृतिलाई फर्काउनुपर्ने कुरा भने बिर्सिँदै गयौँ ।

नेपालको अवस्था अझ संवेदनशील छ । संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथादेखि तराईका समथर भूभागसम्म फैलिएको हाम्रो देश भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि जलवायुका दृष्टिले अत्यन्त विविध छ । हिमालमा परेको असरको प्रभाव पहाड र तराईसम्म पुग्न सक्छ । हिमनदी पग्लिनु, हिमतालको जोखिम बढ्नु, अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो, खडेरी र अत्यधिक गर्मीले नेपालको जनजीवनमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ ।

हिमाल हाम्रो देशको गौरव मात्र होइन, पानीको महत्वपूर्ण स्रोत पनि हो । हिमालमा जमेको हिउँ र हिमनदीले नदीहरूलाई पानी दिन्छन् । तर तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीहरू पग्लने क्रम तीव्र हुँदै गएमा भविष्यमा पानीको उपलब्धता र नदीको प्राकृतिक चक्रमा असर पर्न सक्छ । हिमतालमा पानीको मात्रा बढ्दा अचानक फुट्ने जोखिम पनि बढ्न सक्छ । हिमालमा हुने परिवर्तनको असर केवल हिमालमा सीमित रहँदैन; त्यसले तल बग्ने नदी, बस्ती, कृषि र जनजीवनलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ ।

नेपालका पहाडी क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनसँगै प्राकृतिक विपद्का जोखिम पनि गम्भीर बन्दै गएका छन् । छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुँदा पहिरो जाने, नदीमा पानीको बहाव अचानक बढ्ने र बस्ती तथा सडकमा क्षति पुग्ने अवस्था देखिन्छ । कतिपय ठाउँमा लामो समयसम्म पानी नपर्दा खेतबारी सुक्खा हुने अवस्था आउँछ भने कतिपय ठाउँमा एकैपटक परेको अत्यधिक वर्षाले किसानको महिनौँको मेहनत बगाएर लैजान्छ ।

यसको सबैभन्दा ठूलो असर किसानको जीवनमा देखिन्छ । नेपाली किसानको खेतीपाती अझै पनि मौसम र वर्षामा धेरै निर्भर छ । धान रोप्ने समय, गहुँ छर्ने समय, तरकारी उत्पादन र फलफूलको उत्पादन सबै मौसमसँग जोडिएका छन् । तर मौसमको चक्र नै अनिश्चित हुन थालेपछि किसानले कहिले पानी पर्छ र कहिले खडेरी पर्छ भन्ने अनुमान गर्न कठिन हुन्छ । कहिले असिना, कहिले बाढी, कहिले लामो खडेरी र कहिले नयाँ किसिमका कीरा तथा रोगले कृषि उत्पादनमा असर पार्न सक्छन् । किसानका लागि जलवायु परिवर्तन केवल वातावरणको विषय होइन, घरको चुलो र परिवारको आम्दानीसँग जोडिएको विषय हो ।

तराई क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी, बाढी र पानीको उपलब्धतामा हुने परिवर्तनले जनजीवनमा थप चुनौती ल्याउन सक्छ । गर्मी बढ्दा श्रमिक, वृद्धवृद्धा, बालबालिका तथा कमजोर स्वास्थ्य भएका मानिसहरू बढी प्रभावित हुन सक्छन् । अर्कोतर्फ, वर्षाको स्वरूपमा आएको परिवर्तनले खेती, खानेपानी र बस्तीको सुरक्षामा असर पार्न सक्छ ।

शहरहरू पनि यसबाट अछुतो छैनन् । काठमाडौँजस्ता तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका शहरमा खुला ठाउँ र हरियाली घट्दै जाँदा गर्मीको प्रभाव बढ्न सक्छ । सडक, भवन र कंक्रिटले भरिँदै गएको शहरले पानी सोस्ने प्राकृतिक ठाउँ कम गराउँछ । त्यसैले छोटो समयमा ठूलो वर्षा हुँदा सडकमा पानी जम्ने, ढल भरिने र शहरी बाढीको समस्या देखिन सक्छ । शहर विकास गर्नु आवश्यक छ, तर प्रकृतिलाई विस्थापित गरेर गरिएको विकासले अन्ततः मानिसकै जीवनलाई असुरक्षित बनाउन सक्छ ।

जलवायु परिवर्तनले केवल प्रकृति र अर्थतन्त्रमा मात्र होइन, हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि प्रभाव पार्छ । स्वच्छ पानीको उपलब्धता, खाद्य सुरक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र बसाइँसराइसमेत यससँग जोडिएका विषय हुन् । कुनै ठाउँमा खेती गर्न कठिन हुँदै गएमा मानिसहरू रोजगारी र सुरक्षित जीवनको खोजीमा अन्यत्र जान बाध्य हुन सक्छन् । यसरी जलवायु परिवर्तन बिस्तारै सामाजिक र आर्थिक समस्याको रूप पनि लिन सक्छ ।

तर प्रश्न यो हो , यसको जिम्मेवारी कसको हो? जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी समस्या हो, त्यसैले समाधान पनि विश्वव्यापी प्रयासबाट मात्र सम्भव हुन्छ । ठूला देश र उद्योगहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । तर यसको अर्थ हामीजस्ता विकासशील देशले केही गर्न सक्दैनौँ भन्ने होइन । नेपालले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार वन संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा, विद्युतीय सवारीसाधन, वातावरणमैत्री पूर्वाधार, पानी संरक्षण र दिगो कृषि प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन सक्छ ।

नेपालसँग प्रकृतिले दिएको एउटा ठूलो सम्भावना पनि छ , जलविद्युत् र स्वच्छ ऊर्जा । पेट्रोलियम पदार्थमा निर्भरता घटाउँदै विद्युतीय सवारीसाधन र स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग बढाउन सके वातावरणीय प्रदूषण कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ । त्यस्तै, वन संरक्षण र वृक्षरोपण केवल रूख रोप्ने अभियानमा सीमित हुनु हुँदैन । रोपिएका बिरुवा हुर्काउने, प्राकृतिक वन जोगाउने र वन क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापन गर्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ ।

सरकारको नीति र योजनासँगै नागरिकको व्यवहार पनि परिवर्तन हुनुपर्छ । प्लास्टिकको अनावश्यक प्रयोग घटाउने, फोहोर जथाभावी नफाल्ने, पानीको संरक्षण गर्ने, ऊर्जा बचत गर्ने, सार्वजनिक वा विद्युतीय यातायात प्रयोग गर्ने र रूखबिरुवा जोगाउनेजस्ता साना कामले पनि सामूहिक रूपमा ठूलो अर्थ राख्छन् ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, जलवायु परिवर्तनलाई भविष्यको मात्र समस्या भनेर हेर्नु हुँदैन । यसको प्रभाव आजै हाम्रो वरिपरि देखिन थालेको छ । हामीले परिवर्तनलाई महसुस गरिरहेका छौँ, तर अब महसुस गरेर मात्र पुग्दैन , समयमै बुझ्न, योजना बनाउन र कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ ।

नेपालका हिमालहरू केवल हिउँका पहाड होइनन्; ती हाम्रो पानीका स्रोत, हाम्रो पहिचान र हाम्रो भविष्यका आधार हुन् । हाम्रा नदीहरू केवल बगिरहेको पानी होइनन्; ती खेत, बस्ती, ऊर्जा र जीवनसँग जोडिएका छन् । हाम्रा वन केवल हरिया रूखहरू होइनन्; ती हावा, पानी, माटो र जैविक विविधताको सुरक्षा कवच हुन् ।

प्रकृतिले हामीलाई धेरै दिएको छ । अब प्रकृतिलाई हामीले के दिइरहेका छौँ भन्ने प्रश्न गर्ने बेला आएको छ । विकास चाहिन्छ, तर प्रकृतिको विनाश गरेर होइन । सुविधा चाहिन्छ, तर भविष्यको पुस्ताको मूल्यमा होइन । समृद्धि चाहिन्छ, तर वातावरणलाई बन्धक बनाएर होइन । आज हामीले एउटा रूख जोगायौँ भने त्यो केवल आजको छायाका लागि होइन, भोलिको स्वच्छ हावाका लागि पनि हो । आज हामीले पानीको एउटा थोपा बचायौँ भने त्यो केवल आजको आवश्यकता पूरा गर्न होइन, भविष्यको जीवन जोगाउन पनि हो ।

जलवायु परिवर्तनसँगको लडाइँ कुनै एक व्यक्ति, एक संस्था वा एक देशको मात्र लडाइँ होइन । यो हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो । किनकि पृथ्वी हाम्रो मात्र होइन , हामीपछि आउने पुस्ताको पनि साझा घर हो ।

यदि आज हामीले प्रकृतिको आवाज सुन्न सकेनौँ भने भोलि प्रकृतिले दिने जवाफ अझ कठोर हुन सक्छ । पृथ्वीलाई बचाउनु भनेको प्रकृतिलाई मात्र बचाउनु होइन, अन्ततः आफ्नै जीवन, आफ्नै समाज र आफ्नै भविष्यलाई बचाउनु हो ।

प्रकृति बोल्दैन, तर उसका संकेतहरू सधैँ बोलिरहेका हुन्छन् । पग्लिँदै गरेका हिमाल, सुक्दै गरेका मुहान, अनियमित वर्षा, बढ्दो गर्मी, बाढी र पहिरो , यी सबै हाम्रो भविष्यतर्फ फर्किएका प्रश्न हुन् । हामीले विकासको नाममा प्रकृतिको मुटुमा चोट पुर्याउँदै गयौँ भने एक दिन त्यही चोटको पीडा हाम्रो जीवनमा फर्किएर आउनेछ ।

हिमाल केवल हिउँले ढाकिएको पहाड होइन, हाम्रो पानीको आशा हो । नदी केवल बग्ने पानी होइन, हाम्रो सभ्यताको धड्कन हो । वन केवल हरियाली होइन, हाम्रो सासको आधार हो । त्यसैले प्रकृतिको संरक्षण गर्नु कुनै अतिरिक्त जिम्मेवारी होइन, आफ्नै अस्तित्वको रक्षा गर्नु हो । समय अझै हाम्रो हातबाट पूर्ण रूपमा फुस्किसकेको छैन । आज एउटा रूख जोगाउनु, एउटा मुहान बचाउनु, एउटा थोपा पानीको सम्मान गर्नु र वातावरणमैत्री जीवनशैली रोज्नु सानो कदम जस्तो देखिए पनि भविष्यका लागि ठूलो विरासत बन्न सक्छ ।

हामीले पृथ्वी आफ्ना पुर्खाबाट उपहारका रूपमा पाएका होइनौँ, आउने पुस्ताबाट सापटी लिएका हौँ । त्यसैले उनीहरूलाई धुवाँले भरिएको आकाश होइन, स्वच्छ हावा; सुक्दै गएको धरती होइन, हरियाली; पग्लिँदै गएको हिमाल होइन, सुरक्षित हिमाल दिन सक्नु नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो । किनकि अन्ततः प्रश्न यो होइन , पृथ्वीलाई हामीले कति प्रयोग गर्यौँ ? प्रश्न यो हो , पृथ्वीलाई हामीले कस्तो अवस्थामा आउने पुस्ताका हातमा छोड्दैछौँ? प्रकृतिलाई आज जोगायौँ भने भोलि प्रकृतिले हामीलाई जोगाउनेछ ।