केही वर्षअघिसम्म यस्ता वाक्यहरू सुन्दा प्रविधिको कुरा गरिरहेका छौँ जस्तो लाग्थ्यो । आज भने यी शब्दहरू हाम्रो दैनिक जीवनकै सामान्य हिस्सा बनिसकेका छन् । विज्ञान र प्रविधिले मानिसको कल्पनाले कोरेका सीमाहरूलाई एकपछि अर्को गर्दै पार गरिरहेको छ । हिजो असम्भव ठानिएका काम आज केही सेकेन्डमै भइरहेका छन् ।
संसार ठुलो नक्सामा भए पनि प्रविधिले त्यसलाई हाम्रो हातमा अट्ने मोबाइलको स्क्रिनभित्र ल्याइदिएको छ । कुनै समय थियो, नजानेको कुरा जान्न किताब पल्टाउनुपर्थ्यो । शिक्षक, गुरु वा आफूभन्दा जान्ने व्यक्तिको ढोका ढकढक्याउनुपर्थ्यो । पुस्तकालय पुग्नुपर्थ्यो, घन्टौँ खोज्नुपर्थ्यो । तर, आज हातमा भएको एउटा मोबाइल खोल्यो, केही शब्द लेख्यो र उत्तर हाम्रो अगाडि आइपुग्छ ।
गुगलले सूचना खोज्न सजिलो बनायो, सामाजिक सञ्जालले संसारलाई जोड्यो र अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईले मानिससँगै बसेर काम गरिरहेको अनुभूति दिन थालेको छ । यही परिवर्तनले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि जन्माएको छ, प्रविधि हाम्रो सहयात्री बन्दै छ कि बिस्तारै हाम्रो निर्णयकर्ता ?
एआई आखिर के हो ?
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) भनेको मानिसले सामान्यतया गर्ने केही बौद्धिक कामहरू, जस्तै भाषा बुझ्ने, सूचना विश्लेषण गर्ने, ढाँचा पहिचान गर्ने, सामग्री तयार गर्ने, समस्या समाधान गर्न सहयोग गर्ने र निश्चित परिस्थितिमा निर्णयका लागि सुझाव दिने, कम्प्युटर प्रणालीले गर्न सक्ने प्रविधि हो ।
एआई कुनै जादू होइन । यसले ठुलो मात्रामा उपलब्ध तथ्य, भाषा, चित्र, आवाज वा अन्य डाटाको विश्लेषण गरी त्यसमा रहेका सम्बन्ध र प्रवृत्ति पहिचान गरेर काम गर्छ । त्यसैले यसले दिएको उत्तर सधैँ सत्य हुन्छ भन्ने पनि हुँदैन । कहिलेकाहीँ एआईले आत्मविश्वासका साथ गलत सूचना दिन सक्छ । यही कारणले एआई प्रयोग गर्न जान्नु मात्र पर्याप्त छैन, त्यसले दिएको कुरा जाँच्न जान्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
आज एआई लेखनदेखि स्वास्थ्य अनुसन्धान, शिक्षा, कृषि, उद्योग, बैंकिङ, यातायात, मनोरञ्जन र वैज्ञानिक अनुसन्धानसम्म विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग भइरहेको छ । यसको अर्थ अब प्रश्न ‘एआई आउने हो कि होइन ?’ भन्ने होइन । एआई हाम्रो जीवनमा आइसकेको छ, अब प्रश्न यसको प्रयोग हामीले कसरी गर्ने भन्ने हो ।
एआईलाई सही उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न सकियो भने यसले मानिसको समय, श्रम र क्षमतालाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ । विद्यार्थीले आफूले नबुझेको विषयलाई फरक–फरक उदाहरणसहित बुझ्न सक्छ । अनुसन्धानकर्ताले ठुलो मात्रामा तथ्यांक विश्लेषण गर्न एआईको सहयोग लिन सक्छ । किसानले मौसम, बाली र कृषिसम्बन्धी सूचनालाई प्रविधिसँग जोडेर आफ्नो निर्णयमा सहयोग लिन सक्छ ।
अपांगता भएका व्यक्तिका लागि आवाज, भाषा वा पहुँचसम्बन्धी प्रविधि अझ सहज बनाउन एआई उपयोगी हुन सक्छ । कार्यालयमा दोहोरिने काम घटाउन, भाषा रूपान्तरण गर्न, सूचना व्यवस्थित गर्न, नयाँ विचार खोज्न वा प्रारम्भिक मसौदा तयार गर्न पनि यसको प्रयोग भइरहेको छ । तर, यहाँ एउटा कुरा सम्झिनुपर्छ— एआईले काम गर्न सक्छ भन्दैमा मानिसले सोच्न छाड्नु हुँदैन ।क्याल्कुलेटर आएपछि गणित सिक्न छाडिएन । गुगल आएपछि किताबको आवश्यकता समाप्त भएन । त्यसैगरी एआई आएपछि मानवीय सोच, विवेक, अनुभव र सिर्जनशीलताको मूल्य समाप्त हुँदैन । बरु ती क्षमताको सही प्रयोग अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ । तर, हरेक शक्तिशाली प्रविधिसँग अवसरसँगै जोखिम पनि जोडिएको हुन्छ । एआई पनि त्यसबाट अलग छैन । एआईको गलत प्रयोग गरेर झुटा सूचना फैलाउन सकिन्छ ।
वास्तविक व्यक्तिको अनुहार वा आवाजजस्तो देखिने–सुनिने नक्कली सामग्री बनाउन सकिन्छ । कसैको प्रतिष्ठामा चोट पुर्याउने सामग्री तयार गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीले आफूले नबुझेको विषय बुझ्न एआईको सहयोग लिनुको सट्टा सम्पूर्ण गृहकार्य नै त्यसबाट गराएर आफ्नो सिकाइलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।
अझ गम्भीर कुरा के हो भने— एआईले दिएको उत्तर सुन्दर, स्पष्ट र आत्मविश्वासपूर्ण हुँदैमा त्यो सही हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन । त्यसैले एआईको युगमा सूचना पाउनुभन्दा पनि सही र गलत सूचना छुट्याउन सक्ने क्षमता ठुलो शक्ति बन्नेछ । हामीले आफ्नो पासवर्ड, निजी कागजात, व्यक्तिगत विवरण वा संवेदनशील जानकारी कुनै पनि एआई प्रणालीमा प्रयोग गर्दा गोपनीयताको विषयमा पनि सचेत हुनुपर्छ । प्रविधि जति शक्तिशाली हुँदै जान्छ, डिजिटल सचेतना पनि त्यति नै आवश्यक हुँदै जान्छ ।
आज हामीले प्रयोग गरिरहेको एआई भोलि हुर्किँदै गरेका बालबालिकाका लागि सामान्य प्रविधि हुन सक्छ । उनीहरूले एआईलाई हामीले आज गुगल वा मोबाइललाई जसरी लिन्छौँ, त्यसरी नै लिन सक्छन् । यहीँबाट हाम्रो जिम्मेवारी सुरु हुन्छ । हामीले उनीहरूलाई केवल ‘एआई चलाउन सिक’ भनेर पुग्दैन । उनीहरूलाई ‘एआईसँग कसरी सोच्ने ?’ भनेर पनि सिकाउनुपर्छ ।
उत्तर खोज्न एआई प्रयोग गर, तर प्रश्न गर्न नछाड । जानकारी लिन एआई प्रयोग गर, तर सत्यता प्रमाणीकरण गर्न नबिर्स । लेख्न सहयोग लेऊ, तर आफ्नै विचार व्यक्त गर्न सिक । प्रविधिलाई साथी बनाऊ, तर आफ्नो विवेकको स्थान त्यसलाई नदेऊ । किनकि भविष्यमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण सीप एआईसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु मात्र नहुन सक्छ । एआईलाई सही प्रश्न सोध्ने, त्यसको उत्तर जाँच्ने, सही–गलत छुट्याउने र अन्तिम निर्णयमा मानवीय विवेक प्रयोग गर्ने क्षमता झन् महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।
के भोलि एआईले मान्छेलाई नियन्त्रण गर्ला ? यो प्रश्न आज धेरैको मनमा उठ्छ । तर, एआई आफैँले मानव समाजलाई नियन्त्रण गर्ने भविष्य निश्चित छ भनेर भन्न मिल्दैन । एआई कस्तो दिशामा विकास हुन्छ र समाजमा यसको प्रभाव कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा प्रविधिको विकाससँगै मानिसले बनाउने कानुन, नीति, सुरक्षा व्यवस्था, संस्थागत जिम्मेवारी र प्रयोगको संस्कृतिमा पनि निर्भर गर्छ । एआईलाई कसरी विकास गर्ने ? कुन क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने ? कुन काममा मानवीय निगरानी आवश्यक बनाउने ? व्यक्तिगत गोपनीयता कसरी जोगाउने ? गलत प्रयोग भएमा जिम्मेवार को हुने ?
यी प्रश्नको उत्तर प्रविधिले मात्र दिँदैन । यी प्रश्नको उत्तर समाज र मानिसले मिलेर तय गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले डराएर एआईबाट भाग्नु समाधान होइन । अन्धो विश्वास गरेर त्यसको पछि लाग्नु पनि समाधान होइन । प्रविधिबाट डराउने होइन, त्यसलाई बुझेर, सोचेर र जिम्मेवारीका साथ प्रयोग गर्न सिक्नु नै आजको आवश्यकता हो ।
आउने पुस्ताले हामीभन्दा धेरै शक्तिशाली प्रविधि देख्नेछ । एउटा आदेशमा लेख तयार हुनेछ, आवाजमा उत्तर आउनेछ, चित्र र भिडियो बन्नेछन्, जटिल तथ्यांक केही क्षणमै विश्लेषण हुनेछन् । तर, मेसिनले शब्द बनाउन सक्छ, शब्दको पछाडिको पीडा सधैँ महसुस गर्न सक्दैन । मेसिनले अनुहार चिन्न सक्छ, तर त्यो अनुहारमा लुकेको आँसुको अर्थ मानिसले जति बुझ्न सक्छ भन्ने निश्चित छैन । मेसिनले तथ्य जोड्न सक्छ, तर सही समयमा कसैको हात समातेर ‘म तिम्रो साथमा छु’ भन्न सक्ने मानवीय संवेदना प्रविधिभन्दा बाहिरको कुरा हो ।
त्यसैले भविष्य एआईको मात्र होइन । भविष्य एआई प्रयोग गर्ने मानिसको पनि हो । हामीले एआईलाई आफ्नो क्षमता बढाउने साधन बनायौँ भने यसले मानव जीवनलाई अझ सहज, सिर्जनशील र सम्भावनाले भरिएको बनाउन सक्छ । तर, आफ्नो सोच, निर्णय र जिम्मेवारी नै त्यसको हातमा छाड्यौँ भने त्यही सुविधा निर्भरता बन्न सक्छ ।
