समाचारहरू आउँछन्, केही समय हाम्रो ध्यान तान्छन् र विस्तारै समयको भीडमा हराउँदै जान्छन् । हामी घटना देख्छौं, त्यसबारे बोल्छौं, सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश पोख्छौं, कसलाई दोष दिने भनेर बहस गर्छौं अनि केही दिनपछि अर्को समाचारतिर लाग्छौं । तर केही घटनाहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई केवल एउटा समाचार भनेर बिर्सन सकिँदैन । तिनले हाम्रो समाजभित्र लुकेका पीडा, निराशा र मौनतामाथि गहिरो प्रश्न उठाउँछन् । त्यही प्रश्नले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ , मानिस आखिर कस्तो अवस्थामा पुग्छ, जहाँ बाँचिरहनुभन्दा आफ्नो पीडाबाट छुटकारा पाउनु नै सजिलो बाटोजस्तो लाग्न थाल्छ ?
आज फेरि काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरमा भएको आत्मदाह प्रयासले यही प्रश्नलाई हाम्रो अगाडि उभ्याएको छ । प्रारम्भिक विवरणअनुसार बस चालक दावा लामाको ट्राफिक प्रहरीसँग विवाद भएको थियो । घटनाको वास्तविक कारण र विवादको प्रकृति अनुसन्धानकै क्रममा छन् । त्यसैले घटनाको पूर्ण तथ्य बाहिर नआएसम्म कसैलाई दोषी ठहर गर्नु उचित हुँदैन । तर एउटा घटना अनुसन्धानको विषय मात्र होइन । यसले हाम्रो समाज, हाम्रो व्यवहार र हाम्रो सोचलाई पनि ऐना देखाउँछ । आत्मदाह वा आत्महत्या बाहिरबाट हेर्दा एउटा क्षणको निर्णयजस्तो देखिए पनि त्यसको पछाडि लामो समयदेखि जम्मा भइरहेको पीडा, निराशा, अपमान, आर्थिक दबाब, सम्बन्धको तनाव, असफलताको अनुभूति र आफूलाई कसैले नबुझेको भावना मिसिएको हुन सक्छ ।
आखिर मानिस किन यस्तो निर्णयसम्म पुग्छ ?
कुनै एक कारणले मात्र मानिस आत्महत्या वा आत्मदाहको अवस्थासम्म पुग्छ भनेर भन्न मिल्दैन । आर्थिक, सामाजिक, पारिवारिक, मनोवैज्ञानिक र व्यक्तिगत धेरै परिस्थितिहरू एकअर्कासँग जोडिँदै जाँदा मानिस अत्यन्त कठिन अवस्थामा पुग्न सक्छ । बेरोजगारी छ, आम्दानी र खर्चबीच ठूलो दूरी छ, ऋण छ, परिवारको अपेक्षा छ, भविष्यको चिन्ता छ, आफूले चाहेजस्तो जीवन बनाउन नसकेको पीडा छ । महिनाको अन्त्यमा घरखर्च कसरी चलाउने भन्ने तनाव छ । कसैका लागि पाँच हजार रुपैयाँको ऋण सामान्य हुन सक्छ, तर अर्को व्यक्तिका लागि त्यही पाँच हजार रुपैयाँ रातभर निद्रा हराउने कारण बन्न सक्छ । कसैलाई ट्राफिकको जरिवाना सामान्य प्रशासनिक प्रक्रिया लाग्न सक्छ, तर दिनभर काम गरेर परिवार पालिरहेको व्यक्तिका लागि त्यही घटना पहिले नै जम्मा भएका धेरै तनावमाथि थपिएको अर्को बोझ बन्न सक्छ । त्यसैले घटनालाई मात्र होइन, घटनाअघि मानिसले बोकेर हिँडिरहेको भारलाई पनि बुझ्न आवश्यक छ ।
बेरोजगारीले केवल आम्दानी खोस्दैन, कहिलेकाहीँ आत्मविश्वास पनि खोस्छ । हाम्रो समाजमा बेरोजगार हुनु केवल जागिर नहुनु होइन । परिवारका प्रश्न, आफन्तका तुलना, साथीहरूको प्रगति, सामाजिक सञ्जालमा देखिने सफल जीवन र आफ्नै असफलताको अनुभूतिले मानिसलाई भित्रभित्रै कमजोर बनाउन सक्छ । “अहिलेसम्म के गर्यौ ?”, “जागिर कहिले लाग्छ ?”, “फलानाको त जागिर लागिसक्यो”, “अब त केही गर्नुपर्छ” , सामान्य लाग्ने यस्ता वाक्यहरू पनि लगातार सुन्दा कसैको मनमा आफू पर्याप्त नभएको भावना जन्मिन सक्छ । त्यसैले रोजगारी सिर्जना गर्नु केवल आर्थिक आवश्यकता होइन, मानिसको आशा र आत्मविश्वास जोगाउने आधार पनि हो ।
ऋणको भार पनि त्यस्तै हुन्छ । हामी ऋणको कुरा गर्दा पैसाको हिसाब गर्छौं, तर ऋणले मनमा पार्ने असरको हिसाब गर्दैनौँ । ऋण तिर्न नसक्नु, परिवारको आवश्यकता पूरा गर्न नसक्नु, बच्चाको भविष्यको चिन्ता, बिरामी अभिभावक, वैवाहिक तनाव वा लगातारको आर्थिक अभाव , यी सबै कुरा एउटै व्यक्तिको काँधमा जम्मा हुँदा उसको मन थाक्न सक्छ । तर हाम्रो समाजमा एउटा समस्या अझै छ , मानिस दुःखी हुन सक्छ भनेर स्वीकार गर्न हामी हिच्किचाउँछौं । “बलियो बन”, “सबैको जीवनमा समस्या हुन्छ”, “यति सानो कुरामा पनि तनाव लिने ?” जस्ता शब्दहरूले कहिलेकाहीँ समस्या समाधान गर्दैनन् । बरु पीडामा रहेको व्यक्तिलाई आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न झन् कठिन बनाउन सक्छन् । कहिलेकाहीँ मानिसलाई समाधानभन्दा पहिले सुन्ने एउटा कान चाहिएको हुन्छ ।
आवेग, एक्लोपन र केही क्षणको अँध्यारो
मानिस सधैँ शान्त अवस्थामा निर्णय गर्दैन । अत्यधिक रिस, अपमान, डर, निराशा वा असहायपनको क्षणमा सोच्ने क्षमता साँघुरिन सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा भोलि के हुन्छ, परिवारलाई कस्तो असर पर्छ, आफूलाई माया गर्ने मानिसहरू कति भत्किन्छन् , यी कुरा तत्कालको पीडाको अगाडि ओझेल पर्न सक्छन् । त्यसैले आवेगको क्षणलाई रोक्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । केही समय मौन बस्नु, विश्वासिलो मानिससँग कुरा गर्नु, तनावपूर्ण स्थानबाट केही समय टाढा हुनु, आफूलाई शान्त पार्ने समय दिनु र आवश्यक परे मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सम्पर्क गर्नु , यी सामान्यजस्ता देखिने कदमहरूले ठूलो दुर्घटना रोक्न सक्छन् ।
मानिस भीडमा पनि एक्लो हुन सक्छ । घरमा परिवार भएर पनि एक्लो, साथीहरू भएर पनि एक्लो र सामाजिक सञ्जालमा सयौँ मानिससँग जोडिएर पनि मनभित्र कसैसँग जोडिन नसकेको अवस्था हुन सक्छ । जब मानिसलाई “मेरो कुरा कसैले बुझ्दैन” भन्ने लाग्न थाल्छ, उसले आफ्नो पीडा आफैँभित्र बन्द गर्न सक्छ । त्यसैले परिवारले केवल “के भयो ?” भनेर सोध्ने होइन, उत्तर सुन्न पनि तयार हुनुपर्छ । छोराछोरीको अंक मात्र नसोधौँ, श्रीमान्–श्रीमतीले खर्चको हिसाब मात्र नसोधौँ, साथीले समस्या समाधान गर्न हतार नगरौँ । “तिमी अहिले जुन अवस्थामा छौ, म तिम्रो कुरा सुन्न तयार छु ।” कहिलेकाहीँ केवल यति भनिदिनु पनि ठूलो सहयोग हुन्छ ।
त्रिपुरेश्वरको घटनाले उठाएको प्रश्न
आज त्रिपुरेश्वरमा भएको घटनालाई केवल “एक चालकले यस्तो गरे” भनेर टुंग्याइयो भने हामीले यसको गहिरो अर्थ बुझ्न सक्दैनौँ । प्रारम्भिक विवरणअनुसार चालक र ट्राफिक प्रहरीबीच विवाद भएको थियो । सार्वजनिक भएका विवरणमा घटनाबारे फरक दाबीहरू पनि आएका छन् । त्यसैले वास्तविक घटनाक्रम के थियो, विवाद कसरी बढ्यो र त्यसमा कसको कस्तो भूमिका थियो भन्ने विषय निष्पक्ष अनुसन्धानबाट स्पष्ट हुनुपर्छ ।
तर त्यससँगै हामीले केही गम्भीर प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ , तनावपूर्ण परिस्थितिमा नागरिक र सार्वजनिक सेवाका कर्मचारीबीच संवाद कस्तो हुनुपर्छ ? कानुन कार्यान्वयन गर्दा मानवीय संवेदनशीलताको स्थान कहाँ हुन्छ ? नागरिकले आफ्नो गुनासो राख्ने सम्मानजनक र प्रभावकारी बाटो कति सहज छ ? विवाद बढ्नुअघि त्यसलाई शान्त पार्ने संयन्त्र कति तयार छ ? र कुनै व्यक्ति अत्यधिक आवेगमा पुगेको देखिएमा उसलाई थप उत्तेजित हुन नदिई सुरक्षित राख्ने हाम्रो सामाजिक र संस्थागत क्षमता कति बलियो छ ?
ट्राफिक नियम आवश्यक छन् । कानुन आवश्यक छ । अनुशासन आवश्यक छ । नियम उल्लंघन भए कारबाहीको व्यवस्था पनि आवश्यक छ । तर कानुन लागू गर्ने क्रममा मानवीय संवेदनशीलता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । हरेक नियम उल्लंघन गर्ने व्यक्ति खराब नियतले मात्र गल्ती गरिरहेको हुँदैन । कोही अज्ञानताका कारण गल्ती गर्न सक्छ, कोही आर्थिक दबाबमा हुन सक्छ, कोही अत्यधिक तनावमा हुन सक्छ । यसको अर्थ गल्तीलाई छुट दिनुपर्छ भन्ने होइन । यसको अर्थ कारबाहीसँगै संवादको ठाउँ पनि हुनुपर्छ भन्ने हो । जहाँ कानुन लागू हुन्छ, त्यहाँ नागरिकले अपमानित नभई आफ्नो कुरा राख्न सक्ने वातावरण हुनुपर्छ । जहाँ विवाद हुन्छ, त्यहाँ तनाव घटाउने सीप भएका कर्मचारी आवश्यक हुन्छन् । जहाँ मानिस असामान्य रूपमा आक्रोशित देखिन्छ, त्यहाँ कारबाहीसँगै उसको सुरक्षालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
रोकथाम कहाँबाट सुरु हुन्छ ?
आत्महत्या रोकथाम कुनै एउटा व्यक्ति वा निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन । यो परिवार, साथीभाइ, विद्यालय, कार्यस्थल, समुदाय, प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी र समग्र समाजसँग जोडिएको विषय हो । मानिस संकटमा पुगेपछि मात्र होइन, संकटमा पुग्नुअघि नै उसको अवस्था बुझ्ने, उसको कुरा सुन्ने र आवश्यक समयमा साथ दिने वातावरण बनाउन सके धेरै जोखिमपूर्ण अवस्था रोक्न सकिन्छ ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई सामान्य विषयका रूपमा लिनुपर्छ । मन दुख्नु, तनाव हुनु, निराश महसुस गर्नु वा जीवनमा केही समय कमजोर महसुस गर्नु लुकाउनुपर्ने कुरा होइन । शारीरिक समस्या हुँदा उपचार खोजेजस्तै मानसिक समस्या हुँदा पनि समयमै परामर्श र विशेषज्ञको सहयोग लिन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । एक्लोपन तोड्ने वातावरण पनि उत्तिकै आवश्यक छ । परिवार र साथीभाइले व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई बेवास्ता नगरी “तिमी ठीक छौ ?” भनेर सोध्ने र उत्तर सुन्ने बानी बसाल्नुपर्छ । रिसाएको, आक्रोशित वा अत्यधिक तनावमा रहेको व्यक्तिसँग झन् कठोर शब्द प्रयोग गर्नुको सट्टा केही समय शान्त हुन दिने, उसको कुरा सुन्ने र सुरक्षित वातावरणमा राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ । विशेषगरी सार्वजनिक सेवामा रहेका व्यक्तिहरूले तनावपूर्ण परिस्थितिलाई थप उत्तेजित नबनाई संवादमार्फत समाधान खोज्ने सीप विकास गर्न आवश्यक छ ।
बेरोजगारी, ऋण र पारिवारिक तनावलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा पनि हेर्नु हुँदैन । आर्थिक समस्या वा जीवनको कठिन अवस्थाले मानिसको मानसिक अवस्थामा गहिरो असर पार्न सक्छ । त्यसैले समस्यामा परेको व्यक्तिलाई दोष दिनुभन्दा उसको अवस्था बुझ्ने, सम्भव सहयोग खोज्ने र उसलाई एक्लै संघर्ष गर्न नछोड्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । विद्यालय र कलेजबाटै मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्नुपर्छ । विद्यार्थीले अंक, परीक्षा र करियरको दबाब मात्र होइन, आफ्ना डर, असफलता, सम्बन्ध र भावनात्मक समस्याबारे पनि खुलेर कुरा गर्न सक्ने वातावरण आवश्यक छ । सहयोग माग्नु कमजोरी होइन भन्ने भावना सानैदेखि विकास गर्नुपर्छ ।
त्यसैगरी आत्महत्या वा आत्मदाहका घटनालाई मिडिया र सामाजिक सञ्जालमा सनसनीका रूपमा होइन, संवेदनशीलताका साथ प्रस्तुत गर्न आवश्यक छ । घटनाको उत्तेजक विवरणभन्दा त्यसका सामाजिक कारण, चेतावनीका संकेत र सहयोग प्राप्त गर्ने बाटोलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । एउटा गलत प्रस्तुतिले समस्या बढाउन सक्छ भने जिम्मेवार प्रस्तुतिले कसैलाई समयमै सहयोग खोज्न प्रेरित गर्न सक्छ ।
परिवारको साथ : सबैभन्दा नजिकको सहारा
कसैको व्यवहार अचानक परिवर्तन भएको छ भने त्यसलाई सधैँ जिद्दी, कमजोरी वा नाटक भनेर बुझ्नु हुँदैन । ऊ असामान्य रूपमा निराश देखिन्छ ? एक्लै बस्न खोजिरहेको छ ? बारम्बार आफू बेकार भएको कुरा गर्छ ? भविष्यप्रति आशा हराएजस्तो देखिन्छ ? अत्यधिक रिस, डर वा निराशामा छ ? यस्ता संकेतलाई सामान्य भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । तर त्यस्तो अवस्थामा गाली गर्ने, धम्क्याउने वा “यस्तो पनि सोच्ने हो ?” भनेर उसको पीडालाई सानो बनाउने काम पनि गर्नु हुँदैन । शान्त भएर सुन्ने, साथमा रहने, सुरक्षित राख्ने र आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको सहयोग खोज्ने नै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
कसैलाई आफ्नो जीवन समाप्त गर्ने सोच आएको शंका भए उसलाई एक्लै नछोड्नु, विश्वासिलो व्यक्तिलाई जानकारी गराउनु र तत्काल व्यावसायिक वा आपत्कालीन सहयोग खोज्नु आवश्यक हुन्छ । सम्भावित जोखिमपूर्ण वस्तु वा परिस्थितिबाट टाढा राखेर सुरक्षित वातावरण दिनु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । किनकि कहिलेकाहीँ एउटा मानिसलाई जीवनतर्फ फर्काउन ठूलो भाषण चाहिँदैन । उसको कुरा बीचमै नकाटी सुन्ने एउटा मानिस, साथ दिने एउटा हात र “तिमी एक्लो छैनौ” भन्ने एउटा वाक्य नै पहिलो सहारा बन्न सक्छ ।
रोकथाम ठूलो भाषणबाट सुरु हुँदैन । यो घरबाट सुरु हुन्छ । एक आमाले छोरालाई “तिमी ठीक छौ ?” भनेर सोधेर । एक बुबाले छोरीको कुरा बीचमै नकाटी “भन, म सुनिरहेको छु” भनेर सुनेर । एक साथीले मजाक नगरी “तिमी एक्लै छैनौ” भनेर साथ दिएर । एक शिक्षकले कमजोर विद्यार्थीलाई गाली गर्नुको सट्टा उसको समस्या बुझेर । एक प्रहरी कर्मचारीले आक्रोशित नागरिकलाई थप उत्तेजित गर्नुको सट्टा केही क्षण शान्त गराएर । एक कार्यालयले समस्यामा परेको कर्मचारीलाई केवल काम गर्ने मेसिन नठानी मानिसका रूपमा बुझेर । र मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखेर आवश्यक सहयोग र सेवा दिएर । यही साना व्यवहारहरू मिलेर ठूलो रोकथामको आधार बन्न सक्छन् ।
आत्मदाह होइन, आवाज चाहिन्छ
हामीले आत्मदाह गर्ने व्यक्तिलाई केवल “गलत निर्णय गर्ने मानिस” भनेर हेर्नु हुँदैन । त्यस क्षणसम्म उसलाई पुर्याउने पीडा, परिस्थिति, सोच र सामाजिक वातावरणलाई पनि बुझ्नुपर्छ । तर पीडा बुझ्नु भनेको आत्मदाहलाई सही ठहर गर्नु होइन । गलत परिस्थितिको विरुद्ध आवाज उठाउने धेरै बाटा छन् । अन्याय भए कानुनी बाटो छ, गुनासो राख्ने बाटो छ, सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने बाटो छ, परिवार छ, साथी छन्, समुदाय छ र सहयोग खोज्ने मानिसहरू छन् । जीवन समाप्त गर्नु समस्याको समाधान होइन; समस्याबाट बाहिर निस्कने अर्को बाटो खोज्नु नै समाधानको सुरुवात हो ।
भोलि सोचौं, आज निर्णय नगरौं
सायद सबैभन्दा ठूलो समस्या यही हो, मानिसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवनलाई कहिलेकाहीँ केही मिनेटको पीडाबाट हेर्न थाल्छ । आजको अपमानलाई नै सम्पूर्ण जीवन ठान्छ । आजको ऋणलाई नै भविष्य ठान्छ । आजको असफलतालाई नै आफ्नो परिचय ठान्छ । आजको झगडालाई नै अन्तिम सत्य ठान्छ । तर जीवन आजको दिनभन्दा धेरै लामो छ । आज हारिएको कुरा भोलि बदलिन सक्छ । आजको ऋण भोलि तिर्न सकिन्छ । आजको झगडा भोलि मिल्न सक्छ । आजको अन्यायविरुद्ध भोलि कानुनी लडाइँ लड्न सकिन्छ । आजको असफलतापछि भोलि फेरि सुरु गर्न सकिन्छ ।
तर जीवन नै नरहेपछि ती सम्भावनाका ढोका बन्द हुन्छन् । त्यसैले रिस उठेको बेला केही समय पर्खौं । मन भत्किएको बेला कसैसँग कुरा गरौँ । सबै बाटो बन्द भएजस्तो लाग्दा पनि एक कदम पछाडि हटेर अर्को बाटो खोजौँ । किनकि मानिसलाई अन्तिम निर्णय होइन, अर्को अवसर चाहिएको हुन सक्छ ।
आज त्रिपुरेश्वरमा भएको घटनाले हामीलाई फेरि एकपटक गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाएको छ । घटना कसरी भयो, कसको कति भूमिका थियो, कसले के गल्ती गर्यो , यसको निष्पक्ष अनुसन्धान हुनुपर्छ । तर अनुसन्धानको निष्कर्ष आउँदासम्म हामीले एउटा ठूलो सामाजिक प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।
किन मानिस आफ्नो पीडा बोकेर यति टाढासम्म पुग्दैछ ?
हामीले आत्मदाहको आगो निभाउने मात्र होइन, त्यो आगो मानिसको मनभित्र बल्न नदिने समाज बनाउनुपर्छ । कानुनले अपराध रोक्न सक्छ, तर सबै पीडा रोक्न सक्दैन । रोजगारीले आर्थिक समस्या कम गर्न सक्छ, तर हरेक निराश मनलाई एक्लै छुन सक्दैन । परिवारले सबै समस्या समाधान गर्न नसक्ला, तर साथ दिन सक्छ । साथीले ऋण तिर्न नसक्ला, तर एक्लोपन हटाउन सक्छ । एउटा शिक्षकले जीवनका सबै कठिनाइ हटाउन नसक्ला, तर निराश विद्यार्थीलाई फेरि प्रयास गर्न हौसला दिन सक्छ । एउटा सहकर्मीले सबै समस्या समाधान गर्न नसक्ला, तर कठिन समयमा साथ दिन सक्छ ।
अन्ततः आत्महत्या रोक्ने लडाइँ केवल मृत्यु रोक्ने लडाइँ होइन । यो आशा बचाउने लडाइँ हो । त्यसैले भोलि कसैले फेरि आवेगमा आएर आफ्नो जीवनबारे अन्तिम निर्णय गर्नुअघि उसले एकपटक सम्झियोस् , “आजको पीडा अन्तिम सत्य होइन ।” , “मलाई समस्या छ, तर म आफैँ समस्या होइन ।” , “मलाई सहयोग चाहिएको छ, र सहयोग माग्नु कमजोरी होइन ।” र हाम्रो समाजले पनि त्यति नै दृढ भएर भन्न सकोस् , “तिमी एक्लो छैनौ । पहिले कुरा गरौँ । पहिले रोकिऔँ । पहिले भोलि हेरौँ ।” किनकि एउटा जीवन बचाउनु भनेको एउटा मानिस मात्र बचाउनु होइन , उससँग जोडिएका धेरै जीवन, धेरै सपना र धेरै भोलिहरू बचाउनु हो ।
