हरेक वर्ष असोज ३ गते आउँछ। पात्रोमा रातो अक्षरले चिन्ह लगाइएको यो दिन केवल अर्को सार्वजनिक बिदा होइन। यो एउटा यस्तो दिन हो, जसले नेपालको राजनीतिक यात्रा, जनताको संघर्ष, परिवर्तनका सपना र भविष्यप्रतिको आशालाई एकैपटक सम्झाइदिन्छ। असोज ३ अर्थात् संविधान दिवस।

यो दिन आउँदा हामी संविधान सम्झन्छौँ। विभिन्न कार्यक्रम हुन्छन्, शुभकामना आदान–प्रदान गरिन्छ, राष्ट्रिय झण्डा फहराइन्छ र संविधानको महत्वबारे चर्चा गरिन्छ। तर संविधान दिवसलाई केवल एउटा औपचारिक दिवसका रूपमा मनाएर मात्र यसको अर्थ पूरा हुँदैन। बरु यो दिन हामीले आफैँलाई एउटा गहिरो प्रश्न गर्नुपर्ने दिन हो , संविधानले कल्पना गरेको नेपाल र हामीले आज देखिरहेको नेपालबीच कति दूरी बाँकी छ?

संविधान आखिर के हो?

धेरैका लागि संविधान कानुनका धारा, उपधारा र जटिल शब्दहरूले भरिएको एउटा ठूलो पुस्तक हुन सक्छ। तर सामान्य नागरिकका लागि संविधान त्यसभन्दा धेरै ठूलो कुरा हो। संविधान भनेको नागरिकको अधिकारको आधार हो, राज्यको सीमाको निर्धारण हो, शासन गर्नेहरूको जिम्मेवारी हो र नागरिकले आफ्नो भविष्यसँग जोडेको एउटा विश्वास पनि हो।

जब एउटा गरिब परिवारको बच्चाले पनि आफूले राम्रो शिक्षा पाउनुपर्छ भनेर सपना देख्छ, त्यस सपनासँग संविधान जोडिन्छ। जब एउटी महिला आफ्नो पहिचान र सम्मानका साथ बाँच्न चाहन्छिन्, त्यहाँ संविधान जोडिन्छ। जब कुनै युवाले आफ्नो विचार खुलेर राख्न चाहन्छ, त्यहाँ संविधान जोडिन्छ। जब कुनै नागरिक अन्यायमा परेपछि न्यायको ढोका ढकढक्याउँछ, त्यहाँ संविधान जोडिन्छ। त्यसैले संविधान केवल राज्यका लागि बनाइएको दस्तावेज होइन। यो नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्धलाई परिभाषित गर्ने आधार हो।

संविधानको यात्राभित्र लुकेको संघर्ष

नेपाल आजको संवैधानिक व्यवस्थासम्म एकै दिनमा आइपुगेको होइन। हाम्रो संवैधानिक इतिहास लामो राजनीतिक परिवर्तन, आन्दोलन, संघर्ष, बहस र अनुभवबाट बनेको हो। शासन प्रणाली परिवर्तन भए, राजनीतिक संरचनाहरू बदलिए, जनताको अपेक्षा फेरिए र राज्य सञ्चालनको स्वरूप पनि क्रमशः परिवर्तन हुँदै गयो।

हरेक पुस्ताले आफ्नो समयअनुसार परिवर्तनको सपना देख्यो। कसैले अधिकारका लागि आवाज उठायो, कसैले प्रतिनिधित्वका लागि संघर्ष गर्‍यो, कसैले समानताको माग गर्‍यो। ती संघर्षहरू केवल इतिहासका पानामा सीमित विषय होइनन्। तिनको परिणाम आज हामीले पाएको राजनीतिक र संवैधानिक व्यवस्थामा देखिन्छ। त्यसैले आज हामी संविधानको कुरा गर्दा त्यसको पछाडि जोडिएका ती अनगिन्ती आवाजहरूलाई पनि सम्झिनुपर्छ, जसले परिवर्तनको बाटो निर्माण गरे।

संविधान निर्माण हुनु आफैँमा ठूलो उपलब्धि हो। तर संविधान निर्माणपछि त्यसलाई जीवन्त बनाउने जिम्मेवारी अझ ठूलो हुन्छ। किनकि संविधान लेख्न सकिन्छ, तर संविधानको भावना समाजमा स्थापित गर्न समय, इमानदारी र निरन्तर प्रयास चाहिन्छ।

संविधान कागजमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ

हामीले धेरैपटक सुन्छौँ , “संविधानले अधिकार दिएको छ।” तर एउटा प्रश्न यहाँ महत्वपूर्ण हुन्छ , के त्यो अधिकार सबै नागरिकले समान रूपमा अनुभूति गरेका छन्? यदि कुनै बालक आर्थिक अवस्थाका कारण गुणस्तरीय शिक्षाबाट टाढा छ भने, संविधानमा शिक्षाको अधिकार लेखिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यदि कुनै महिला अझै पनि सामाजिक सोच, हिंसा वा विभेदसँग संघर्ष गरिरहेकी छिन् भने समानताको व्यवस्था उल्लेख गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यदि कुनै नागरिक आफ्नो अधिकारका लागि कार्यालयदेखि कार्यालयसम्म धाउन बाध्य छ भने कानुनमा न्यायको व्यवस्था हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन।

संविधानको वास्तविक अर्थ त्यतिबेला देखिन्छ, जब त्यसका शब्दहरू नागरिकको जीवनमा परिवर्तन भएर पुग्छन्। धारामा लेखिएको अधिकार र जीवनमा अनुभूत गरिएको अधिकारबीचको दूरी घटाउनु नै आजको ठूलो चुनौती हो। हामीले संविधानलाई किताबमा राखेर मात्र सम्मान गर्न सक्दैनौँ। संविधानलाई विद्यालयमा पढाउनुपर्छ, घरमा बुझाउनुपर्छ, समाजमा व्यवहार गर्नुपर्छ र राज्यका संस्थाहरूमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।

जब संविधान नागरिकको जीवनमा पुग्छ

संविधान दिवसको चर्चा गर्दा हामी प्रायः अधिकारको कुरा गर्छौँ। अधिकार निश्चय नै महत्वपूर्ण छन्। तर अधिकारसँगै कर्तव्य पनि जोडिएको हुन्छ। हामी राज्यसँग पारदर्शिता चाहन्छौँ। तर हामी आफैँ पनि आफ्नो जिम्मेवारीप्रति इमानदार छौँ कि छैनौँ? हामी कानुनको पालना चाहन्छौँ। तर दैनिक जीवनमा आफूलाई फाइदा हुने ठाउँमा कानुनलाई बेवास्ता त गरिरहेका छैनौँ? हामी समाजमा समानता चाहन्छौँ। तर आफ्नै व्यवहारमा जात, वर्ग, लिंग, आर्थिक अवस्था वा अन्य कुनै आधारमा विभेद गरिरहेका त छैनौँ? लोकतन्त्र केवल निर्वाचनको दिन मतदान गर्ने प्रक्रिया होइन। लोकतन्त्र हाम्रो दैनिक व्यवहारमा देखिनुपर्ने संस्कार हो। अरूको विचार सुन्न सक्नु, फरक मतको सम्मान गर्नु, प्रश्न गर्न सक्नु, आलोचना स्वीकार गर्न सक्नु र आफूलाई मन नपरेको विचार राख्ने व्यक्तिको अधिकारलाई पनि सम्मान गर्न सक्नु लोकतान्त्रिक संस्कारका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।

युवाको संविधानसँगको सम्बन्ध

आजको नेपालमा युवाको संख्या ठूलो छ। देशको भविष्यबारे चर्चा गर्दा युवालाई छुटाउन सकिँदैन। संविधानले युवाका लागि अवसर, अधिकार र सहभागिताको बाटो खोल्ने आधार निर्माण गरेको छ। तर आज धेरै युवाको मनमा एउटा प्रश्न छ, “मेरो भविष्य कहाँ छ?”

शिक्षा पूरा गरेपछि रोजगारी खोज्ने, सीप सिकेपछि अवसर खोज्ने र आफ्नो श्रमको उचित मूल्य खोज्ने क्रममा धेरै युवा विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। विदेश जानु आफैँमा गलत होइन। संसारका विभिन्न देशमा गएर अध्ययन, रोजगारी र अनुभव हासिल गर्नु पनि अवसर हुन सक्छ। तर आफ्नो देशमै सम्भावना देख्न नसक्नु, अवसरको अभाव महसुस गर्नु र भविष्य निर्माणका लागि बाध्यताजस्तो गरी बाहिरिनुपर्ने अवस्था भने गम्भीर प्रश्न हो।

संविधान दिवस युवाका लागि पनि एउटा प्रश्न गर्ने दिन हुनुपर्छ , हामीले कल्पना गरेको देश कस्तो हो? युवालाई केवल भाषणमा भविष्यको आधार भनेर पुग्दैन। उनीहरूलाई शिक्षा, सीप, रोजगारी, उद्यम, अनुसन्धान, प्रविधि र निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण अवसर चाहिन्छ। युवाले देशमा आफ्नो भविष्य देख्न थाले भने संविधानका अक्षरहरूले नयाँ अर्थ पाउनेछन्।

महिलाको अधिकार र वास्तविक समानता

संविधानले समानताको कुरा गर्छ। तर समानता केवल कानुनी शब्दमा सीमित हुनु हुँदैन। महिला घरभित्र, कार्यस्थलमा, शिक्षामा, राजनीतिमा, नेतृत्वमा र सामाजिक जीवनमा समान सम्मानका साथ अगाडि बढ्न सक्ने वातावरण बन्नुपर्छ। महिलाको क्षमता उनी महिला भएकै कारण सीमित हुनु हुँदैन। हामीले छोरीलाई “तिमी पनि गर्न सक्छौ” भनेर प्रोत्साहन गर्ने समाज निर्माण गर्नुपर्छ। उनलाई अवसर दिँदा “छोरी भएकाले” होइन, एक सक्षम नागरिक भएकाले अवसर दिनुपर्छ।

समानताको वास्तविक परीक्षण भाषणमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ। घरमा छोरालाई दिइने स्वतन्त्रता छोरीलाई पनि दिइन्छ कि दिइँदैन? छोराको शिक्षालाई जति महत्व दिइन्छ, छोरीको शिक्षालाई पनि त्यति नै महत्व दिइन्छ कि दिइँदैन? निर्णय प्रक्रियामा महिलाको आवाजलाई समान महत्व दिइन्छ कि दिइँदैन? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु पनि संविधान दिवसको अर्थ हो।

विभेदरहित समाजको सपना

नेपाल विविधताले भरिएको देश हो। यहाँ भाषा फरक छन्, संस्कृति फरक छन्, भेषभूषा फरक छन्, परम्परा फरक छन् र जीवनशैली फरक छन्। यही विविधता नेपालको सुन्दरता हो। तर विविधता सुन्दर तब हुन्छ, जब फरक हुनु कमजोरी होइन, सम्मानको विषय बन्छ। कसैको जातका कारण उसलाई सानो ठान्नु, आर्थिक अवस्थाका कारण उसको क्षमता कम आँक्नु, लिंगका आधारमा अवसर रोक्नु वा कुनै समुदायप्रति पूर्वाग्रह राख्नु संविधानले कल्पना गरेको समाजसँग मेल खाँदैन।

समाज परिवर्तन केवल कानुनले हुँदैन। कानुनले बाटो देखाउन सक्छ, तर त्यो बाटोमा हिँड्ने मानिस हामी नै हौँ। त्यसैले विभेद अन्त्य गर्ने सुरुवात संसद् वा अदालतबाट मात्र होइन, हाम्रो आफ्नै सोचबाट हुनुपर्छ।

न्याय खोज्ने नागरिक र जवाफ दिने राज्य

एउटा सामान्य नागरिक जब अन्यायमा पर्छ, उसको अन्तिम आशा राज्य हुन्छ। उसले न्याय खोज्छ। उसले आफ्नो कुरा सुनिने अपेक्षा गर्छ। उसले राज्यका संस्थाहरूमाथि विश्वास गर्छ। तर न्याय पाउन लामो समय लाग्दा, प्रक्रिया जटिल हुँदा वा सामान्य नागरिकले आफ्नो आवाज पहुँचवाला मानिसको भन्दा कमजोर महसुस गर्दा राज्यप्रतिको विश्वासमा प्रश्न उठ्न सक्छ। त्यसैले संविधान दिवस राज्यका संस्थाहरूका लागि पनि आत्मसमीक्षाको अवसर हो।

नागरिकले प्रश्न गर्दा राज्यले सुन्नुपर्छ। नागरिकले गुनासो गर्दा त्यसको समाधान खोजिनुपर्छ। नागरिकले अधिकार माग्दा उसलाई समस्या सिर्जना गर्ने व्यक्ति होइन, अधिकार भएको नागरिकका रूपमा हेर्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा नागरिक राज्यसँग डराउने होइन, राज्य नागरिकप्रति जवाफदेही हुने व्यवस्था बलियो हुनुपर्छ।

बदलिँदो समय र संविधानको भूमिका

कहिलेकाहीँ हामी संविधानलाई यति ठूलो विषयका रूपमा हेर्छौँ कि यसलाई आफ्नो दैनिक जीवनसँग जोड्नै बिर्सन्छौँ। तर बिहान विद्यालय जाने बच्चादेखि कार्यालय जाने कर्मचारीसम्म, सडकमा हिँड्ने नागरिकदेखि व्यवसाय गर्ने उद्यमीसम्म , सबैको जीवनमा राज्यका कानुन र संविधान कुनै न कुनै रूपमा जोडिएका हुन्छन्। हामीले पाउने शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षा, न्याय, रोजगारीका अवसर, सामाजिक सुरक्षा, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता र राज्यका सेवाहरू सबै संविधान र कानुनी व्यवस्थासँग सम्बन्धित छन्।

त्यसैले संविधान बुझ्नु भनेको केवल परीक्षाका लागि धारा कण्ठ गर्नु होइन। आफ्नो अधिकार बुझ्नु, आफ्नो कर्तव्य बुझ्नु र राज्यसँग आफ्नो सम्बन्ध बुझ्नु हो।

संविधान दिवस : उत्सवभन्दा आत्मसमीक्षाको दिन

संविधान दिवसमा उत्सव हुनुपर्छ। राष्ट्रिय गौरव हुनुपर्छ। तर त्यससँगै आत्मसमीक्षा पनि हुनुपर्छ। हामीले संविधानमा लेखेका सपना कति पूरा भए? कुन क्षेत्रमा प्रगति भयो? कुन क्षेत्रमा अझै चुनौती छन्? कुन अधिकार कागजमा बलियो देखिन्छन् तर व्यवहारमा कमजोर छन्? कुन नागरिक अझै राज्यको सेवा र अवसरबाट टाढा छन्? यी प्रश्नहरू असन्तुष्टिका संकेत मात्र होइनन्। लोकतन्त्रलाई अझ बलियो बनाउने आधार पनि हुन्।

किनकि राम्रो संविधानको अर्थ समस्या कहिल्यै नआउनु होइन। समस्या आएपछि त्यसलाई लोकतान्त्रिक र संवैधानिक बाटोबाट समाधान गर्न सक्ने क्षमता हुनु हो।

अबको पुस्ताको जिम्मेवारी

संविधान एउटा पुस्ताले बनाएर अर्को पुस्ताले केवल पढ्ने दस्तावेज होइन। प्रत्येक पुस्ताले त्यसलाई आफ्नो समयअनुसार बुझ्न, जोगाउन र आवश्यक सुधारका लोकतान्त्रिक बाटाहरू खोज्नुपर्छ। आजको पुस्ताको चुनौती फरक छ। प्रविधि तीव्र गतिमा बदलिएको छ। सूचना केही सेकेन्डमै विश्वभर पुग्छ। सामाजिक सञ्जालले आवाजलाई शक्तिशाली बनाएको छ। तर त्यहीसँगै गलत सूचना, घृणा, अफवाह र सामाजिक विभाजनका चुनौती पनि बढेका छन्। यस्तो समयमा संविधानप्रतिको बुझाइ झन् आवश्यक हुन्छ।

आफूलाई मन परेको कुरा मात्र सुन्ने होइन, फरक विचार पनि सुन्न सक्ने क्षमता चाहिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा आएको हरेक कुरा सत्य हो भन्ने सोच्नु हुँदैन। अधिकारको नाममा अरूको अधिकारमाथि प्रहार गर्नु हुँदैन। स्वतन्त्रताको अर्थ जिम्मेवारीबाट मुक्त हुनु होइन। स्वतन्त्रता र जिम्मेवारी सँगसँगै हिँड्दा मात्र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ।

संविधान बदलिँदो समयसँगै बुझिनुपर्छ

समय परिवर्तनशील छ। समाज परिवर्तन हुन्छ। प्रविधि परिवर्तन हुन्छ। नागरिकका आवश्यकता परिवर्तन हुन्छन्। त्यसैले संविधानको मूल भावना जोगाउँदै बदलिँदो समयका आवश्यकता र चुनौतीबारे निरन्तर संवैधानिक र लोकतान्त्रिक बहस आवश्यक हुन्छ।

तर परिवर्तनको बाटो संवाद, सहमति, कानुनी प्रक्रिया र लोकतान्त्रिक संस्थामार्फत अघि बढ्नुपर्छ। संविधानलाई सम्मान गर्नु भनेको यसका प्रत्येक विषयमा प्रश्न गर्नै नहुने भन्ने होइन। लोकतन्त्रमा संविधानमाथि बहस हुन सक्छ, कमजोरीबारे प्रश्न उठ्न सक्छ र सुधारका प्रस्ताव आउन सक्छन्। महत्वपूर्ण कुरा के हो भने असहमतिको आवाजलाई पनि लोकतान्त्रिक मर्यादाभित्र सम्मान गर्ने संस्कार विकास होस्।

अन्त्यमा…

संविधान दिवस आउँदा हामीले केवल एउटा मिति सम्झेर पुग्दैन। हामीले त्यो मितिसम्म आइपुग्न नेपालले तय गरेको लामो बाटो सम्झनुपर्छ। परिवर्तनका लागि आवाज उठाउनेहरू सम्झनुपर्छ। नागरिकका अधिकारका लागि भएका संघर्ष सम्झनुपर्छ। अनि भविष्यका लागि हामीले कस्तो नेपाल बनाउने भन्ने प्रश्न पनि गर्नुपर्छ।

संविधानको सुन्दरता त्यसका पानामा मात्र हुँदैन। त्यसको सुन्दरता त्यतिबेला देखिन्छ, जब एउटा सामान्य नागरिकले आफू पनि यो देशको बराबर हिस्सा हुँ भन्ने महसुस गर्छ। जब छोरीले आफ्नो सपना पूरा गर्न आफूलाई कमजोर ठान्नुपर्दैन। जब युवाले आफ्नो भविष्य खोज्न देश छोड्नैपर्छ भन्ने महसुस गर्दैन। जब गरिब र धनीका लागि न्यायको ढोका समान रूपमा खुला हुन्छ। जब फरक जात, भाषा, धर्म, क्षेत्र वा विचार भएकै कारण मानिसबीच दूरी होइन, सम्मानको सम्बन्ध बन्छ। जब राज्यको कार्यालयमा पुगेको सामान्य नागरिकलाई उसको हैसियत होइन, उसको अधिकारका आधारमा व्यवहार गरिन्छ। त्यो दिन संविधानका अक्षरहरू साँच्चिकै जीवन्त हुनेछन्।

त्यसैले संविधान दिवस केवल “संविधान बनेको दिन” सम्झने दिन नहोस्। यो “संविधानले कल्पना गरेको समाज बनाउन हामीले के गरिरहेका छौँ?” भनेर आफैँलाई सोध्ने दिन बनोस्। किनकि संविधान एउटा किताबमा सुरक्षित राखिने दस्तावेज मात्र होइन। यो हाम्रो अधिकारको आवाज हो।

यो हाम्रो जिम्मेवारीको सम्झना हो। यो हाम्रो लोकतान्त्रिक यात्राको आधार हो।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा , यो त्यस्तो नेपालको सपना हो, जहाँ नागरिकले केवल संविधान पढ्दैन, संविधानले दिएको सम्मान र अधिकार आफ्नो जीवनमा महसुस पनि गर्छ। असोज ३ को अर्थ त्यही दिनमा मात्र सीमित नरहोस्। हरेक दिन हाम्रो व्यवहारमा समानता देखियोस्, हरेक दिन हाम्रो समाजमा सम्मान देखियोस्, हरेक दिन राज्यमा उत्तर दिने दायित्व   देखियोस्। तब मात्र संविधान दिवस एउटा औपचारिक समारोहबाट माथि उठेर नागरिकको जीवनसँग जोडिएको वास्तविक उत्सव बन्नेछ।